-Friday World-April 29,2026
સબરીમાલા મંદિરમાં મહિલાઓના પ્રવેશ અંગેની ઐતિહાસિક સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ સંદેશ આપ્યો છે. ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓના નામે જાહેર રસ્તાઓ બ્લોક કરવા કે અરાજકતા સર્જવી એ સ્વીકાર્ય નથી. દરેક ધાર્મિક સંસ્થાને નિયમો અને માળખું હોવું જરૂરી છે, અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા બંધારણની મર્યાદામાં જ રહેવી જોઈએ.
આ તાજી સુનાવણી 9-ન્યાયાધીશોની બંધારણીય બેંચ સમક્ષ ચાલી રહી છે, જેમાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ સુર્ય કાંત સહિત ન્યાયાધીશ બી.વી. નાગરત્ના, અહસાનુદ્દીન અમાનુલ્લાહ અને અન્યો સામેલ છે. આ બેંચ સબરીમાલા સહિત વિવિધ ધાર્મિક સ્થળો પર મહિલાઓ સાથેના કથિત ભેદભાવ, અનુચ્છેદ 25 અને 26 હેઠળના ધાર્મિક અધિકારોની હદ અને સંસ્થાગત વ્યવસ્થાપનના મુદ્દાઓ પર વિગતવાર ચર્ચા કરી રહી છે.
"મેનેજમેન્ટનો અર્થ અરાજકતા નથી"
સુનાવણી દરમિયાન ન્યાયાધીશ અહસાનુદ્દીન અમાનુલ્લાહે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે, "રાઇટ ટુ મેનેજનો અર્થ એ નથી કે ત્યાં કોઈ માળખું કે નિયમો જ ન હોય. દરેક વસ્તુ માટે એક મોડેલિટી (પદ્ધતિ) હોવી જોઈએ. અરાજકતા ચાલી શકે નહીં."
તેમણે ઉદાહરણ આપતાં કહ્યું, "મંદિર હોય કે દરગાહ, ત્યાં પ્રવેશ, પૂજા-પાઠ, ક્રમ અને વ્યવસ્થાના અમુક તત્વો હોય જ છે. કોઈ વ્યક્તિ આવીને કહે કે 'હું જેમ ઇચ્છું તેમ કરીશ' એ ચાલી શકે નહીં. કોઈક તો વ્યવસ્થા કરવી જ પડે."
ન્યાયાધીશ અમાનુલ્લાહે વધુમાં ભાર મૂક્યો કે ધાર્મિક સંસ્થાઓને વ્યવસ્થાપનનો અધિકાર છે, પરંતુ તે અરાજકતાનું લાયસન્સ નથી. દરેક પ્રક્રિયા માટે નિયમ હોવો જોઈએ અને તે નિયમો બંધારણના મૂળ સિદ્ધાંતોનું પાલન કરે તે જરૂરી છે.
રોડ બ્લોક પર સખત ટિપ્પણી
ન્યાયાધીશ બી.વી. નાગરત્નાએ ખાસ કરીને જાહેર જીવન અને ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ વચ્ચેની સીમા સ્પષ્ટ કરી. તેમણે કહ્યું, "ધાર્મિક કાર્યક્રમોના નામે તમે તમામ રસ્તાઓ બ્લોક કરી શકતા નથી. ધાર્મિક પ્રવૃત્તિ કરો, પરંતુ તેના માટે જાહેર રસ્તાઓ અવરોધિત કરવાનો અર્થ નથી. આ જાહેર વ્યવસ્થા (પબ્લિક ઓર્ડર)નો મુદ્દો છે, જે ધાર્મિક અધિકારથી અલગ છે."
ઉદાહરણ તરીકે તેમણે કાર ફેસ્ટિવલ (રથયાત્રા)નો ઉલ્લેખ કર્યો અને કહ્યું કે આવા કાર્યક્રમોમાં પણ રસ્તાઓ સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાને બદલે વ્યવસ્થિત રીતે આયોજન કરવું જોઈએ. જો ધાર્મિક પ્રવૃત્તિ સેક્યુલર જીવન અને જાહેર વ્યવસ્થાને અસર કરે તો રાજ્ય હસ્તક્ષેપ કરી શકે છે.
બંધારણ ઉપર કોઈ ધાર્મિક નિયમ નહીં
સુપ્રીમ કોર્ટે વારંવાર ભાર મૂક્યો છે કે **ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અસીમિત નથી**. અનુચ્છેદ 25 અને 26 હેઠળના અધિકારો બંધારણના મૂળ અધિકારો (મૂળભૂત અધિકારો)ની મર્યાદામાં જ કાર્યરત રહેશે. કોઈ પણ ધાર્મિક રીતિ-રિવાજ કે પ્રતિબંધ બંધારણના સમાનતા (અનુચ્છેદ 14), સ્વતંત્રતા અને અન્ય મૂળ અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરી શકે નહીં.
ન્યાયાધીશ અમાનુલ્લાહે કહ્યું, "ધાર્મિક નિયમો બંધારણથી ઉપર ના હોઈ શકે. તેમાં પણ બંધારણનું પાલન થવું જોઈએ. કોઈ પણ ધર્મ સાથે જોડાયેલ સ્થળ પર અરાજકતા ના ચલાવી લેવાય."
સબરીમાલા મામલાનું પૃષ્ઠભૂમિ
2018માં સુપ્રીમ કોર્ટની 5-ન્યાયાધીશોની બેંચે સબરીમાલા મંદિરમાં 10થી 50 વર્ષની મહિલાઓના પ્રવેશ પરના પ્રતિબંધને અસંવિધાનિક જાહેર કર્યો હતો. ત્યારબાદ અનેક પુનર્વિચાર અરજીઓ દાખલ થઈ, જે હવે 9-ન્યાયાધીશોની મોટી બેંચ સમક્ષ છે.
આ સુનાવણી માત્ર સબરીમાલા સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ વ્યાપક રીતે ધાર્મિક સ્થળો પર મહિલાઓ અને અન્ય વર્ગો સાથેના ભેદભાવ, સંપ્રદાયિક અધિકારો અને રાજ્યના હસ્તક્ષેપની હદને વ્યાખ્યાયિત કરવાની છે.
શા માટે આ ટિપ્પણીઓ મહત્વની છે?
- સાર્વજનિક વ્યવસ્થા અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનું સંતુલન: કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ધર્મની આડમાં જાહેર જીવનને અસુવિધા ન પહોંચાડી શકાય.
- નિયમિત વ્યવસ્થાપનની જરૂરિયાત: ધાર્મિક સંસ્થાઓને પણ આંતરિક નિયમો અને વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ.
- ભેદભાવ વિરુદ્ધ સંરક્ષણ: બંધારણ સમાનતાને પ્રાથમિકતા આપે છે. કોઈ પણ ધાર્મિક પ્રથા તેનું ઉલ્લંઘન કરી શકે નહીં.
આ સુનાવણી હજુ ચાલુ છે અને આગામી તારીખે વધુ દલીલો સાંભળવામાં આવશે. કોર્ટના અંતિમ ચુકાદાથી ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને સમાન અધિકારો વચ્ચેનું સંતુલન વધુ સ્પષ્ટ થશે.
સુપ્રીમ કોર્ટનું આ વલણ એક સંતુલિત અભિગમ દર્શાવે છે – ધર્મનું સન્માન કરો, પરંતુ તેને અરાજકતા કે જાહેર અસુવિધાનું કારણ ન બનાવો. ભારતીય બંધારણ દરેકને વિશ્વાસ અને પૂજા કરવાની સ્વતંત્રતા આપે છે, પરંતુ તે સાથે જ સમાનતા, ન્યાય અને જાહેર કલ્યાણને પણ પ્રાથમિકતા આપે છે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World-April 29,2026
