વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાના સૌથી મહત્ત્વના ચોકપોઇન્ટ હોર્મુઝની ખાડી માં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા તીવ્ર તણાવ વચ્ચે ભારત માટે મોટી રાહતના સમાચાર સામે આવ્યા છે. ઈરાને સ્પષ્ટ જાહેરાત કરી છે કે તે હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા ભારતીય જહાજો પાસેથી કોઈ પણ પ્રકારનો ટોલ ટેક્સ અથવા ટ્રાન્ઝિટ ફી વસૂલ કરશે નહીં. આ ઘોષણા એવા સમયે આવી છે જ્યારે અમેરિકી પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાની બંદરો અને જહાજો પર નાકાબંધી (બ્લોકેડ) લાગુ કરી દીધી છે અને વૈશ્વિક ઊર્જા માર્ગોમાં અસ્થિરતા વધી રહી છે.

ઈરાને ભારતને svપોતાનો વિશ્વસનીય મિત્ર ગણાવીને મુશ્કેલ સમયમાં પણ સુરક્ષિત અને મુક્ત પસાર થવાની ખાતરી આપી છે. આનાથી ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા માટે મોટો ફાયદો થયો છે, કારણ કે ભારત તેના ક્રૂડ ઓઇલ અને LPGના મોટા ભાગના આયાત આ માર્ગ પર આધાર રાખે છે.

 ઈરાની રાજદૂતનું મહત્ત્વનું નિવેદન

ભારતમાં ઈરાનના રાજદૂત મોહમ્મદ ફતાલી એ નવી દિલ્હીમાં પત્રકારો સાથે વાતચીતમાં કહ્યું, “તમે ભારત સરકારને પૂછી શકો છો કે અત્યાર સુધી અમે કોઈ રકમ વસૂલી છે? આ મુશ્કેલ સમયમાં પણ અમારા સંબંધો મજબૂત છે. અમારું માનવું છે કે ભારત અને ઈરાનના હિતો સમાન છે અને અમારું ભાવિ પણ એક છે.” 

તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે ભારતીય જહાજોને ભવિષ્યમાં પણ હોર્મુઝમાંથી સુરક્ષિત રીતે પસાર થવા દેવામાં આવશે. આ નિવેદન અમેરિકી નાકાબંધીના તણાવ વચ્ચે ભારત માટે કૂટનીતિક સફળતા સાબિત થયું છે.

અમેરિકી નાકાબંધી ની ઉલ્ટી અસર 

ઈસ્લામાબાદમાં અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે થયેલી શાંતિ વાટાઘાટો નિષ્ફળ જતાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ‘ઓપરેશન બ્લોકેડ’ શરૂ કરી દીધું છે. અમેરિકી નૌકાદળે અરબ સાગર અને હોર્મુઝની ખાડીમાં 15થી વધુ વિધ્વંસક જહાજો તૈનાત કર્યા છે. આમાં **USS ત્રિપોલી (LHA 7) જેવું અત્યાધુનિક અમ્ફિબિયસ અસોલ્ટ શિપ પણ સામેલ છે, જે F-35B સ્ટીલ્થ ફાઈટર જેટ્સ સાથે હવાઈ નજર રાખી રહ્યું છે.

ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પર લખ્યું કે, “જો ઈરાનની કોઈ નાની ફાસ્ટ એટેક બોટ પણ અમારા જહાજોની નજીક આવવાની હિંમત કરશે તો અમે તેને ડ્રગ માફિયાઓની જેમ જડમૂળથી ખતમ કરી દઈશું.” આ નિવેદનથી વિસ્તારમાં તણાવ ચરમસીમાએ પહોંચી ગયો છે.

જો કે, બ્રિટન, ઓસ્ટ્રેલિયા, ફ્રાન્સ અને અન્ય કેટલાક દેશોએ અમેરિકી નાકાબંધીને સમર્થન આપવાનો ઈનકાર કર્યો છે. તેઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આવી એકપક્ષી કાર્યવાહી વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા સુરક્ષાને જોખમમાં મૂકે છે.

 ઈરાનની ચાલ અને અમેરિકન યુદ્ધ પોત પર કબ્જાની વ્યૂહરચના

અમેરિકી નાકાબંધીના જવાબમાં ઈરાને પોતાની વ્યૂહરચના વધુ મજબૂત કરી છે. ઈરાની સેનાએ સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે જો અમેરિકી યુદ્ધ જહાજો અથવા તેના સહયોગીઓ હોર્મુઝની નજીક આવશે તો તેને યુદ્ધવિરામનું ઉલ્લંઘન ગણીને કડક જવાબ આપવામાં આવશે. ઈરાને વધુમાં કહ્યું છે કે જો તેના બંદરો પર કોઈ જોખમ આવશે તો પર્સિયન ગલ્ફ અને ગલ્ફ ઓફ ઓમાનના કોઈ પણ બંદર સુરક્ષિત રહેશે નહીં – “સુરક્ષા બધા માટે અથવા કોઈ માટે નહીં.”

ઈરાને અમેરિકન નાકાબંધીને “સમુદ્રી દરોડા” તરીકે વર્ણવી છે અને તેના જવાબમાં નવી યુદ્ધ પદ્ધતિઓ અપનાવવાની તૈયારી દર્શાવી છે.

 ભારતની સ્થિતિ અને પ્રયાસો

ભારત સરકારે જણાવ્યું છે કે હાલમાં હોર્મુઝ વિસ્તારમાં ફસાયેલા **15 ભારતીય જહાજો**ને પરત લાવવા માટે વિદેશ મંત્રાલય અને જળમાર્ગ મંત્રાલય સાથે મળીને તેજ પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. કેટલાક LPG જહાજો પહેલેથી જ સુરક્ષિત રીતે પસાર થઈ ચૂક્યા છે.

ભારતે હંમેશા હોર્મુઝમાં મુક્ત અને સુરક્ષિત નેવિગેશન ની હિમાયત કરી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી કાયદા (UNCLOS) અનુસાર આ જળમાર્ગ આંતરરાષ્ટ્રીય છે અને કોઈ એક દેશ તેના પર એકપક્ષી ટોલ વસૂલ કરી શકે નહીં. ઈરાનના નિવેદનથી ભારતને આ મુદ્દે મજબૂત સ્થિતિ મળી છે.

 વૈશ્વિક અસર અને ભારત 

આ તણાવને કારણે વૈશ્વિક તેલના ભાવમાં વધારો થયો છે. ભારત જેવા મોટા આયાતકાર દેશો માટે વૈકલ્પિક માર્ગો, કૂટનીતિક સંબંધો અને વિવિધતાપૂર્ણ ઊર્જા સ્ત્રોતો વધુ મહત્ત્વના બની ગયા છે. ઈરાન સાથેના ઐતિહાસિક સંબંધો અને ચાબહાર પોર્ટ જેવા પ્રોજેક્ટ્સને કારણે ભારત આ વિસ્તારમાં સંતુલિત વલણ અપનાવી રહ્યું છે.

ઈરાનની આ જાહેરાત બતાવે છે કે મુશ્કેલ સમયમાં પણ બે દેશો વચ્ચે વિશ્વાસ અને સહયોગ કાયમ રહી શકે છે. આ માત્ર ઊર્જા સુરક્ષાનો મુદ્દો નથી, પરંતુ વૈશ્વિક કૂટનીતિમાં ભારતની સ્વતંત્ર અને સંતુલિત ભૂમિકાનું પ્રતિબિંબ પણ છે.

નિષ્કર્ષ: શાંતિ અને સ્થિરતાની જરૂરિયાત

હોર્મુઝની ખાડી વિશ્વ અર્થતંત્ર માટે જીવનરેખા છે. તેના પર કોઈ પણ પ્રકારની અવરોધ અથવા યુદ્ધીય તણાવ વૈશ્વિક મંદી અને ઊર્જા સંકટનું કારણ બની શકે છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વાટાઘાટો ફરી શરૂ થાય અને તણાવ ઘટે તે જ વૈશ્વિક હિતમાં છે.

ભારતે આ તણાવ વચ્ચે પણ પોતાના હિતોનું રક્ષણ કરતાં કૂટનીતિક સંવાદ અને મિત્રતાને પ્રાથમિકતા આપી છે. ઈરાનની તાજેતરની જાહેરાત આ મિત્રતાનું મજબૂત પ્રમાણ છે.