ભારત અને નેપાળ વચ્ચેના સદીઓ જૂના રક્ત અને સંસ્કૃતિના સંબંધોમાં તાજેતરમાં એક નવું વિવાદાસ્પદ પ્રકરણ ઉમેરાયું છે. નેપાળના વડાપ્રધાન બાલેન્દ્ર શાહ (બાલેન શાહ)ના સંસદમાં આપેલા નિવેદને બંને દેશોના કૂટનીતિક વર્તુળોમાં ચર્ચાનો મુદ્દો બનાવી દીધો છે. જ્યારે નેપાળી PMએ સરહદ વિવાદને “એકપક્ષીય નહીં” કહીને નવો આંગળો ઉઠાવ્યો, ત્યારે ભારતીય વિદેશ મંત્રાલય (MEA)એ સ્પષ્ટ, તથ્યપૂર્ણ અને મક્કમ જવાબ આપીને વાતને વ્યવસ્થિત કરી દીધી. 

આ લેખમાં અમે આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ, તેના ઐતિહાસિક પાયા, કૂટનીતિક અસર અને ભવિષ્યની સંભાવનાઓનું વિસ્તૃત વિશ્લેષણ કરીશું.

 બાલેન શાહનું વિવાદાસ્પદ નિવેદન

31 મે, 2026ના રોજ નેપાળની સંસદમાં પ્રથમ વખત મુખ્ય પ્રશ્નોત્તર સત્રમાં ભાગ લેતા વડાપ્રધાન બાલેન શાહે કહ્યું:

“તમને એક તથ્ય જાણીને આશ્ચર્ય થશે, જે મને વડાપ્રધાન બન્યા પછી જ ખબર પડી છે. ભારતે માત્ર નેપાળી ક્ષેત્રો પર અતિક્રમણ નથી કર્યું, પરંતુ નેપાળે પણ અનેક સ્થળોએ ભારતના વિસ્તારો પર કબજો કર્યો છે. હવે બંને દેશોએ તથ્યોનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ અને મિત્રતાપૂર્વક સાથે બેસીને આ મુદ્દાનો ઉકેલ લાવવો જોઈએ.”

તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે સરહદ વિવાદ માટે ઇતિહાસકારો, નિષ્ણાતો અને સર્વેક્ષકોની મદદ લેવામાં આવશે. સાથે જ આ મુદ્દો ચીન અને બ્રિટન સમક્ષ પણ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. આ નિવેદને નેપાળની સંસદમાં જ તીવ્ર વિરોધ જગાવ્યો અને વિરોધ પક્ષોએ તેમને જવાબદાર ઠેરવ્યા.

નેપાળના વિદેશ મંત્રાલયે પછી સ્પષ્ટતા કરી કે PMનું નિવેદન મુખ્યત્વે “નો-મેન્સ લેન્ડ” (દસગજા વિસ્તાર) અને નદીઓના પ્રવાહમાં ફેરફારને કારણે ઉદ્ભવેલા ક્રોસ-બોર્ડર કબજાને લગતું છે, નહીં કે મુખ્ય વિવાદિત વિસ્તારો (કલાપાની, લિપુલેખ, લિમ્પિયાધુરા)માં નેપાળના સત્તાવાર દાવાને બદલવું.

 ભારતનો જડબાતોડ અને તથ્યપૂર્ણ જવાબ

ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયે તરત જ પ્રતિક્રિયા આપી. MEAના નિવેદનમાં કહેવામાં આવ્યું:

“ભારત-નેપાળ સરહદનો આશરે 98% હિસ્સો પહેલેથી જ નક્કી થઈ ચૂક્યો છે. ગંડક નદીના પ્રવાહમાં આવેલા બદલાવને કારણે કેટલાક નાના હિસ્સાઓનો ઉકેલ લાવવાનો હજુ બાકી છે. સરહદના નિર્ધારિત હિસ્સાઓમાં ગેરકાયદેસર કબજા અને નો-મેન્સ લેન્ડ પર અતિક્રમણના કેટલાક કિસ્સાઓ છે, જેનું બંને દેશો સંયુક્ત રીતે મેપિંગ કરી રહ્યા છે. આ તમામ બાબતો માટે મજબૂત દ્વિપક્ષીય તંત્ર કાર્યરત છે. તેથી સ્પષ્ટ હોવું જોઈએ કે આ દ્વિપક્ષીય મામલામાં કોઈ ત્રીજા પક્ષની કોઈ ભૂમિકા નથી.”

આ જવાબમાં ભારતે ત્રણ મુખ્ય બાબતો પર ભાર મૂક્યો:

- 98% સરહદ પહેલેથી સેટલ્ડ છે.

- બાકીના મુદ્દા તકનીકી અને નદી-સંબંધિત છે.

- કોઈ ત્રીજા દેશ (ચીન કે બ્રિટન)ની જરૂર નથી.

ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: સુગૌલીની સંધિથી આજ સુધી

ભારત-નેપાળ સરહદ વિવાદના મૂળ 1816ની સુગૌલી સંધિમાં છે. આ સંધિ અંગ્રેજો અને નેપાળ વચ્ચે થઈ હતી, જેમાં કાલી (મહાકાલી) નદીને પશ્ચિમી સરહદ તરીકે નક્કી કરવામાં આવી હતી. પરંતુ નદીના મૂળ (સોર્સ) અંગે અસ્પષ્ટતા રહી ગઈ. 

નેપાળ લિમ્પિયાધુરાને કાલી નદીનું મૂળ માને છે, જ્યારે ભારત લિપુલેખ અને કલાપાની વિસ્તારને પોતાનો ભાગ ગણે છે. 1962ના ભારત-ચીન યુદ્ધ પછી ભારતીય સેનાએ કલાપાનીમાં હાજરી વધારી, જેને નેપાળે વિરોધ કર્યો ન હતો તે સમયે. 2020માં નેપાળે નવું નકશો જારી કરીને svd વિસ્તારો પોતાના દાવા કર્યા, જેનાથી તણાવ વધ્યો.

આ ઉપરાંત સુસ્તા જેવા અન્ય વિસ્તારોમાં પણ વિવાદ છે, જે મુખ્યત્વે નદીના કુર્સ બદલાવને કારણે છે.

કેમ મહત્વનો છે આ વિવાદ?

1. વ્યૂહાત્મક મહત્વ: કલાપાની-લિપુલેખ ત્રિ-સંધિ (ભારત-નેપાળ-ચીન) છે. આ વિસ્તારમાંથી ભારત કૈલાશ-માનસરોવર યાત્રા માટે રસ્તો વાપરે છે.

2. ખુલ્લી સરહદ: ભારત-નેપાળ વચ્ચે 1850 કિ.મી.થી વધુ ખુલ્લી સરહદ છે. લાખો નેપાળી નાગરિકો ભારતમાં કામ કરે છે અને વેપાર થાય છે.

3. સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક જોડાણ: હિંદુ અને બૌદ્ધ તીર્થસ્થાનો, પશુપતિનાથ, અયોધ્યા-જનકપુર જેવા સંબંધો.

4. ચીનનો પરિબળ: નેપાળમાં ચીનનું વધતું પ્રભાવ (BRI પ્રોજેક્ટ્સ)ને કારણે ભારત સતર્ક છે.

 બંને દેશો માટે પાઠ અને આગળનો રસ્તો

બાલેન શાહનું નિવેદન નેપાળની આંતરિક રાજનીતિમાં પણ વિવાદાસ્પદ બન્યું. વિરોધ પક્ષોએ તેમને “ભારતને નબળા” પાડવાનો આરોપ મૂક્યો. તેમની સરકારે સ્પષ્ટતા કરીને વાતને સમાધાન તરફ વાળવાનો પ્રયાસ કર્યો. 

ભારતનો અભિગમ સ્પષ્ટ છે — દ્વિપક્ષીય વાતચીત, તથ્યો અને વર્તમાન વ્યવહારિક વાસ્તવિકતા પર આધારિત ઉકેલ. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં બંને દેશોએ વેપાર, વીજળી, પર્યટન અને કનેક્ટિવિટીમાં સારી પ્રગતિ કરી છે. આ વિવાદને આગળ વધારવાથી બંનેને નુકસાન થશે.

સંભવિત ઉકેલો

- સંયુક્ત ટેકનિકલ કમિટી દ્વારા સર્વે અને મેપિંગ.

- ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો અને આધુનિક GPS તકનીકનો ઉપયોગ.

- વિવાદિત વિસ્તારોમાં આર્થિક સહયોગ અને સંયુક્ત વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સ.

- ઉચ્ચ સ્તરીય દ્વિપક્ષીય વાતચીત (બંને વડાપ્રધાનોની મુલાકાત).

 મિત્રતા જ વિજય છે

ભારત અને નેપાળ એકબીજાના પડોશી નથી, પરંતુ પરિવાર છે. ભાષા, સંસ્કૃતિ, ધર્મ અને અર્થતંત્રના અનેક તાર વણાયેલા છે. સરહદ વિવાદ એક તક છે — જો બંને પક્ષ તથ્યો, વિશ્વાસ અને પરસ્પર લાભના આધારે આગળ વધશે તો આ વિવાદ પણ મિત્રતાને મજબૂત કરશે.

બાલેન શાહના નિવેદન પર ભારતનો જવાબ એક સંદેશ છે — અમે તૈયાર છીએ વાત કરવા, પરંતુ અમારી સાર્વભૌમત્વ અને વ્યવહારિક વાસ્તવિકતાને સ્વીકારીને. 98% સરહદ પહેલેથી નક્કી છે અને બાકીના 2% માટે પણ દ્વિપક્ષીય માર્ગ જ શ્રેષ્ઠ છે.

આપણા પરંપરાગત સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવવાની જ આ વખતે છે. “રોટી-બેટી”ના સંબંધને કોઈ વિવાદ તોડી ન શકે — આ જ સંદેશ બંને દેશોના લોકોનો છે.