ગુજરાતની રાજકીય હવામાનમાં તાજેતરમાં એક એવો વિવાદ ઉભો થયો છે જેણે ચૂંટણી પંચથી લઈને રાજકીય પક્ષો સુધી સૌને હલાવી દીધા છે. આ વિવાદ છે સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) ના નામે મતદાર યાદીમાંથી નામો કાઢવાના પ્રયાસોનો. ખાસ કરીને ફોર્મ-7 ના ઉપયોગને લઈને ભારે બબાલ મચ્યો હતો, જેમાં લાખો વાંધા ભરાયા અને પછી રાતોરાત તેમને પરત લેવા પડ્યા. આ ઘટનાએ ભાજપના નેતાઓ અને કાર્યકરોમાં પણ ડરનું વાતાવરણ સર્જ્યું, કારણ કે ખોટી માહિતી આપવા પર જેલ અને ભારે દંડની જોગવાઈ છે.
SIR શું છે અને વિવાદ કેમ ઉભો થયો? સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) એ ચૂંટણી પંચ દ્વારા મતદાર યાદીને સ્વચ્છ અને સચોટ બનાવવાની એક વિશેષ કવાયત છે. આ પ્રક્રિયામાં મતદારોની વિગતોની ચકાસણી કરવામાં આવે છે, અને જો કોઈ મતદાર મૃત્યુ પામ્યો હોય, સ્થળાંતર કર્યું હોય કે બે જગ્યાએ નોંધાયો હોય તો તેનું નામ કાઢી શકાય છે. આ માટે ફોર્મ-7 નો ઉપયોગ થાય છે, જેમાં કોઈ પણ મતદાર અન્ય વ્યક્તિના નામ પર વાંધો ઉઠાવી શકે છે.
ગુજરાતમાં SIR શરૂ થયા બાદ ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદી જાહેર થઈ, જેમાં અંદાજે 73.73 લાખ નામો પહેલેથી જ કાઢી નાખવામાં આવ્યા હતા (પહેલાં 5.08 કરોડથી ઘટીને 4.34 કરોડ). પરંતુ ફાઈનલ યાદી માટેની ક્લેઈમ-ઓબ્જેક્શન પ્રક્રિયામાં અચાનક લાખો ફોર્મ-7 ભરાવા લાગ્યા. એક સમયે રાજ્ય ચૂંટણી પંચને 14.11 લાખ જેટલા ફોર્મ-7 મળ્યા હોવાનું કહેવાય છે, જેમાંથી મોટા ભાગના વાંધા ખોટા નામે અથવા બનાવટી રીતે ભરાયા હોવાના આક્ષેપો થયા.
ભાજપ નેતાઓ-કાર્યકરો પર આક્ષેપો: ખોટા ફોર્મ-7નો ઉપયોગ? વિપક્ષી પક્ષોએ, ખાસ કરીને કોંગ્રેસે, આને એક સુનિયોજિત કાવતરું ગણાવ્યું. તેમનો આક્ષેપ છે કે ભાજપના બૂથ લેવલ એજન્ટ્સ અને કાર્યકરોએ વિપક્ષી મતદારો, ખાસ કરીને લઘુમતી વિસ્તારોમાં, નામો કાઢવા માટે મોટા પાયે ફોર્મ-7 ભર્યા. કેટલાક કિસ્સાઓમાં પ્રખ્યાત વ્યક્તિઓ જેમ કે પદ્મશ્રી વિજેતા ગુજરાતી હાસ્ય કલાકાર શહાબુદ્દીન રઠોડ અને ઢોલક વાદક હાજી રમઝાનુ (મીર હાજીભાઈ કાસમભાઈ)ના નામ પર પણ વાંધા ઉઠાવવામાં આવ્યા, જેનાથી વિવાદ વધુ ભડક્યો.
રાહુલ ગાંધીએ પણ X પર પોસ્ટ કરીને આ પ્રક્રિયાને "વોટ ચોરી"ની સાજિશ ગણાવી અને ચૂંટણી પંચને ભાજપનો સાથી ઠેરવ્યું. તેમણે કહ્યું કે "જ્યાં SIR છે ત્યાં વોટ ચોરી છે" અને ગુજરાતમાં આને "સુનિયોજિત વોટ ચોરી" તરીકે ગણાવ્યું.
રાતોરાત ફોર્મ-7 પરત લેવાની ઘટના: જેલ-દંડનો ડર! આ વિવાદ વચ્ચે સૌથી મોટી વાત એ બની કે રાજ્ય ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટ કર્યું કે ફોર્મ-7માં ખોટી માહિતી આપનાર વ્યક્તિને પુરાવા રજૂ કરવા પડશે. જો માહિતી ખોટી સાબિત થશે તો ભારતીય દંડ સંહિતા અને અન્ય કાયદાઓ હેઠળ એક વર્ષ સુધીની જેલ અને એક લાખ રૂપિયા સુધીનો દંડ થઈ શકે છે. આ જોગવાઈના ડરથી ઘણા ભાજપ નેતાઓ અને કાર્યકરોએ પોતાના ભરેલા ફોર્મ-7 પરત લીધા અથવા એફિડેવિટ કરીને વાંધા ઉઠાવવાનું બંધ કર્યું.
પરિણામે, શરૂઆતમાં 14.11 લાખ જેટલા ફોર્મ-7માંથી સંખ્યા રાતોરાત ઘટીને 1.83 લાખ થઈ ગઈ! આ આંકડો ચૂંટણી પંચના અધિકારીઓ દ્વારા જાહેર કરાયો હતો. આ ઘટનાએ સાબિત કર્યું કે મોટા ભાગના વાંધા બનાવટી અથવા રાજકીય હેતુથી ભરાયા હતા.
ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા અને સુપ્રીમ કોર્ટની તૈયારી મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી હારિત શુક્લા એ પણ આ મુદ્દે દિલ્હીમાં વાસ્તવિકતા રજૂ કરી હતી. પંચે સ્પષ્ટ કર્યું કે દરેક વાંધા પર સુનાવણી થશે અને ખોટા વાંધા ભરનારા સામે કડક કાર્યવાહી થશે. આ વિવાદને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ અરજીઓ દાખલ થવાની તૈયારી ચાલી રહી હતી, જેના કારણે પંચ વધુ સાવચેત બન્યું.
શું આ લોકશાહી પર હુમલો છે? આ ઘટના ગુજરાતની રાજકીય ચર્ચાનો મુખ્ય વિષય બની ગઈ છે. વિપક્ષ કહે છે કે આ મતદારોના અધિકાર છીનવવાનો પ્રયાસ છે, જ્યારે શાસક પક્ષ આને મતદાર યાદી સ્વચ્છ કરવાની પ્રક્રિયા ગણાવે છે. પરંતુ રાતોરાત ફોર્મ-7 પરત લેવાની ઘટના અને જેલ-દંડના ડરથી પીછેહટ સ્પષ્ટ કરે છે કે અહીં કંઈક ગડબડ હતી.
આ વિવાદ એક વાત સ્પષ્ટ કરે છે: લોકશાહીમાં મતદાર યાદીની પવિત્રતા જરૂરી છે, પરંતુ તેને રાજકીય હથિયાર બનાવવાના પ્રયાસો ખતરનાક છે. ગુજરાતના આ SIR વિવાદએ ફરી એક વાર ચૂંટણી પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અને નિષ્પક્ષતા પર સવાલ ઉઠાવ્યા છે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday world 3/2/2026
