ઈરાન-ઈઝરાયલ તનાવ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં અમેરિકાની ડબલ ઘેરાબંધી વચ્ચે વિશ્વની નજર હવે પૂર્વ તરફ ખસી રહી છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના વ્યૂહરચનાકારો હવે **મલક્કા સ્ટ્રેટ**ને નિશાન બનાવી રહ્યા છે. આ માત્ર 2.8 કિલોમીટરની સાંકળી પટ્ટી છે, પરંતુ તે ચીનની અર્થવ્યવસ્થાની ધમની છે. જો આ જળમાર્ગ બંધ થાય તો ચીનની મોટાભાગની ફેક્ટરીઓ 90 દિવસમાં બંધ થઈ શકે છે અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં તીવ્ર અસર પડી શકે છે. ભારત પણ આનાથી અછૂત નહીં રહે.
ઈરાન સાથેના તનાવ વચ્ચે અમેરિકા હોર્મુઝને નિયંત્રિત કરી રહ્યું છે, પરંતુ તેનું ધ્યાન હવે ઈન્ડો-પેસિફિક તરફ વળ્યું છે. ઈન્ડોનેશિયા સાથેના નવા સંરક્ષણ સમજૂતીથી અમેરિકા મલક્કા વિસ્તારમાં વધુ હવાઈ અને નૌસેના પ્રવેશ મેળવી રહ્યું છે. આ વ્યૂહરચના ચીનને યુદ્ધ સમયે તેની સપ્લાય લાઈન કાપી નાખવાના ઈરાદાથી પ્રેરિત લાગે છે, ખાસ કરીને જો ચીન ઈરાનને મદદ કરે તો.
મલક્કા સ્ટ્રેટ: વિશ્વનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ ચોકપોઈન્ટ
મલક્કા સ્ટ્રેટ મલેશિયા અને ઈન્ડોનેશિયા વચ્ચે આવેલો છે અને તે ભારતીય મહાસાગરને પેસિફિક મહાસાગર સાથે જોડે છે. આ સાંકળી પટ્ટીમાંથી વિશ્વના લગભગ 23-25% તેલનું પરિવહન થાય છે. 2025ના પ્રથમ અર્ધવર્ષમાં અહીંથી રોજ **23.2 મિલિયન બેરલ** તેલ પસાર થયું હતું, જે વૈશ્વિક સમુદ્રી તેલ વેપારના 29% જેટલું છે.
ચીન માટે આ સ્ટ્રેટ જીવન-મરણનો સવાલ છે. તેના 80% ક્રુડ ઓઈલ આ જ રસ્તે આવે છે. વળી, તેના કુલ સમુદ્રી વેપારના લગભગ 60-65% આ માર્ગ પર આધારિત છે. 2003માં તત્કાલીન ચીની રાષ્ટ્રપતિ હુ જિન્તાઓએ આને "મલક્કા ડિલેમા" કહીને વર્ણવ્યું હતું. તેઓ કહેતા હતા કે અમુક તાકાતો (અમેરિકા) આ સ્ટ્રેટને નિયંત્રિત કરીને ચીનને ગળું દબાવી શકે છે.
જો આ સ્ટ્રેટ યુદ્ધ સમયે બ્લોક થાય તો ચીનની અર્થવ્યવસ્થા પર વિનાશક અસર પડે. એક અભ્યાસ અનુસાર, માત્ર 20% તેલ સપ્લાયમાં 90 દિવસના વિક્ષેપથી ચીનને અબજો યુઆનનું નુકસાન થઈ શકે છે અને ઘણી ઉદ્યોગો ઠપ થઈ જાય.
ભારત પર અસર: 55% વેપાર જોખમમાં
ભારત પણ મલક્કા સ્ટ્રેટ પર આધારિત છે. આપણા લગભગ 55% વેપાર આ માર્ગ અને સિંગાપુર વિસ્તારમાંથી પસાર થાય છે. આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ આ સ્ટ્રેટના મુખ પાસે આવેલા છે, જે ભારતને વ્યૂહાત્મક લાભ આપે છે, પરંતુ જો તે બંધ થાય તો:
- તેલ અને ઊર્જા આયાત પર અસર
- પૂર્વ એશિયા સાથેના વેપારમાં વિક્ષેપ
- નિકાસ અને આયાત ખર્ચમાં વધારો
ભારતને પણ આંતરરાષ્ટ્રીય સપ્લાય ચેઈનમાં તીવ્ર અસર થઈ શકે છે, ખાસ કરીને જો વૈશ્વિક તેલના ભાવમાં વધારો થાય.
અમેરિકાનું વ્યૂહ: ઈન્ડોનેશિયાને જાળમાં બાંધવું
અમેરિકા ઈન્ડોનેશિયા સાથેના સંરક્ષણ સહકાર વધારી રહ્યું છે. આ સમજૂતી હેઠળ અમેરિકી voજને મલક્કા વિસ્તારમાં વધુ હવાઈ અવલોકન અને પ્રવેશ મળી રહ્યો છે. યુદ્ધ સમયે આ ટાપુઓનો ઉપયોગ ચીની જહાજોને અટકાવવા માટે થઈ શકે છે. આ વ્યૂહ "ફર બ્લોકેડ" તરીકે ઓળખાય છે, જેમાં અમેરિકી નૌસેના અને સબમરીન્સ ચીની સપ્લાય લાઈનને કાપી શકે.
ચીનને આની બીક છે કે અમેરિકા તેની નબળાઈને શસ્ત્ર તરીકે વાપરી શકે, ખાસ કરીને તાઈવાન અથવા દક્ષિણ ચીન સમુદ્રના તનાવમાં.
ચીનના વિકલ્પ: CPEC, મ્યાનમાર પાઈપલાઈન અને ક્રા કેનાલ
ચીન આ "મલક્કા ડિલેમા"ને દૂર કરવા અબજો ડોલર ખર્ચી રહ્યું છે:
- CPEC (ચીન-પાકિસ્તાન આર્થિક કોરિડોર): ગ્વાદર પોર્ટથી શિનજિયાંગ સુધી રોડ, રેલ અને પાઈપલાઈન. આ રસ્તે તેલ અને માલસામાન આવી શકે, પરંતુ ક્ષમતા મર્યાદિત છે અને સુરક્ષા સમસ્યાઓ છે.
- ચીન-મ્યાનમાર ઈકોનોમિક કોરિડોર (CMEC): ક્યાઉકફ્યૂ પોર્ટથી યુનાન સુધી પાઈપલાઈન. આ પણ મર્યાદિત ક્ષમતાનું છે (લગભગ 4-5 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ).
- ક્રા કેનાલ અથવા લેન્ડ બ્રિજ (થાઈલેન્ડ): આ મલક્કાને બાયપાસ કરી શકે, પરંતુ ખર્ચ અને રાજકીય અવરોધોને કારણે હજુ અધરું છે.
મોટા ટેન્કર અને કન્ટેનર જહાજો માટે આ વિકલ્પો હજુ પૂરતા અસરકારક નથી. મોટાભાગના મોટા જહાજોને મલક્કા માર્ગે જ જવું પડે છે.
વૈશ્વિક અસર અને ભવિષ્યની ચિંતા
જો મલક્કા બ્લોક થાય તો:
- તેલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે
- વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન ઠપ થઈ જાય
- જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા, તાઈવાન જેવા દેશો પણ ભારે અસરમાં આવે
- ભારતને વૈકલ્પિક માર્ગો અને વ્યૂહાત્મક તૈયારીની જરૂર પડે
આંદામાન-નિકોબારમાં ભારતની સૈન્ય હાજરી આ વિસ્તારમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. ભારતે QUAD અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સહકાર વધારીને પોતાની સુરક્ષા મજબૂત કરવી જોઈએ.
આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે આધુનિક યુદ્ધ માત્ર સૈન્ય નથી, પરંતુ અર્થતંત્ર અને સપ્લાય લાઈન પર પણ આધારિત છે. અમેરિકા ચીનની નબળાઈને લક્ષ્ય બનાવી રહ્યું છે, જ્યારે ચીન તેને દૂર કરવા માટે BRI જેવા મહત્ત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ્સમાં અબજો ખર્ચી રહ્યું છે.
આવનારા દિવસોમાં ઈન્ડો-પેસિફિક વિસ્તારનું રાજકારણ અને અર્થતંત્ર વધુ તીવ્ર બનશે. ભારતે સતર્ક રહીને પોતાના હિતોનું રક્ષણ કરવું પડશે, કારણ કે મલક્કા માત્ર ચીનની નહીં, પરંતુ વિશ્વની લાઈફલાઈન છે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World-April 17,2026
