-Friday World-April 24,2026
આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ આસમાને પહોંચી ગયા છે. પશ્ચિમ એશિયામાં તણાવ અને યુદ્ધની આગે પેટ્રોલિયમના ભાવમાં તીવ્ર વધારો થયો છે. પરંતુ ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના રિટેલ ભાવ છેલ્લા ચાર વર્ષથી સ્થિર છે. આ સ્થિરતાની કિંમત સરકારી ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs) ચૂકવી રહી છે – પેટ્રોલ પર લિટરે લગભગ ₹૨૦-₹૨૪ની અને ડીઝલ પર લિટરે ₹૧૦-14 સુધીની અંડર રિકવરી (ખોટ).
પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયના જોઇન્ટ સેક્રેટરી સુજાતા શર્માએ આ વાત સ્પષ્ટ કરી છે. રોજના આશરે ૨૦૦૦ કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન થઈ રહ્યું છે. આ છતાં સરકારે ચૂંટણી પછી ભાવ વધારવાની અફવાઓને ફગાવી દીધી છે.? મંત્રાલયે સોશિયલ મીડિયા પર જણાવ્યું કે આવી અફવાઓ લોકોમાં ડર અને ગેરસમજ ફેલાવવા માટે ફેલાવવામાં આવી રહી છે. કોઈપણ ભાવ વધારાની દરખાસ્ત વિચારણા હેઠળ નથી.
ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં આસમાની છલાંગ
ગયા વર્ષે ક્રૂડ ઓઇલનો ભાવ પ્રતિ બેરલ આસપાસ ₹૭૦ ડોલર હતો. આજે તે ₹૧૦૦થી વધુ (બ્રેન્ટ ક્રૂડ આસપાસ $૧૦૧-૧૦૫) પહોંચી ગયો છે. પશ્ચિમ એશિયામાં તણાવ અને સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝની અસ્થિરતાને કારણે આ વધારો થયો છે. ભારત તેની ક્રૂડ ઓઇલની જરૂરિયાતના આશરે ૮૮-૯૧% આયાત કરે છે. આમાં પશ્ચિમ એશિયાનો હિસ્સો મોટો છે.
આ છતાં સરકારે પેટ્રોલ-ડીઝલ અને એલપીજીના ભાવમાં વધારો કર્યો નથી. ભારત વિશ્વનો એકમાત્ર મોટો દેશ છે જ્યાં છેલ્લા ચાર વર્ષથી આ ભાવો સ્થિર રાખવામાં આવ્યા છે. આ સ્થિરતા સામાન્ય નાગરિકો માટે રાહત છે, પરંતુ તેની પાછળ OMCsનું મોટું નુકસાન છે.
અંડર રિકવરીનો અર્થ શું?
જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ અને પ્રોડક્ટના ભાવ વધે છે ત્યારે OMCs (Indian Oil, Bharat Petroleum, Hindustan Petroleum)ને રિટેલ ભાવે વેચાણ કરવામાં ખોટ થાય છે. આને અંડર રિકવરી કહેવામાં આવે છે.
- પેટ્રોલ: લિટરે આશરે ₹૨૦ થી ₹૨૪ની ખોટ
- ડીઝલ: લિટરે ₹10 થી ₹૧૪ સુધીની ખોટ (કેટલાક અહેવાલોમાં ₹+)
આ ખોટનો અર્થ એ છે કે કંપનીઓ વેચાણ કરે છે તો પણ તેમને ખર્ચ પણ પાછો નથી મળતો. રોજના હજારો કરોડનું આ નુકસાન છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયાથી વધી રહ્યું છે. આનાથી કંપનીઓના નફા પર અસર પડે છે, જે આખરે ટેક્સપેયર્સ અને અર્થતંત્રને અસર કરે છે.
સરકારની સ્થિરતાની વ્યૂહરચના ચુંટણી પછી જાહેર??
પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સરકાર લોકોને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ વધારાના આંચકાથી બચાવવા માટે સતત પ્રયત્ન કરી રહી છે. છેલ્લા ચાર વર્ષમાં અનેક વખત ક્રૂડ ભાવમાં તીવ્ર વધઘટ થઈ છે, પરંતુ ભારતમાં પંપ પરના ભાવ સ્થિર રાખવામાં આવ્યા છે.
આ માટે સરકારે અગાઉ એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં કાપ મૂક્યો હતો. તેમ છતાં વર્તમાન તણાવમાં ખોટ વધી ગઈ છે. મંત્રાલયે કહ્યું કે “ભારત એવો એકમાત્ર દેશ છે જ્યાં છેલ્લા ચાર વર્ષથી પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધાર્યા નથી.” આ નીતિ સામાન્ય માણસ, ખેડૂતો, વાહન વ્યવસાય અને ઉદ્યોગને રાહત આપે છે.
પાંચ રાજ્યોની વિધાનસભા ચૂંટણી પછી (૨૬ તારીખ સુધી મતદાન પૂર્ણ) ભાવ વધારવાની અફવાઓ ફેલાઈ હતી. કેટલાક અહેવાલોમાં ₹૨૫-૨૮ પ્રતિ લિટર વધારાની વાત કરવામાં આવી હતી. પરંતુ સરકારે તેને “મિશ્ચીવસ અને મિસલીડિંગ” કહીને નકારી કાઢી છે.
આ ખોટની અસર કોને પડશે?
- સરકારી કંપનીઓ: નફો ઘટે, રોકાણ અને વિકાસ પર અસર.
- અર્થતંત્ર: મોટી ખોટ આખરે ટેક્સપેયર્સ પર આવી શકે છે અથવા અન્ય ક્ષેત્રોમાં બજેટમાં કાપ પડી શકે.
- સામાન્ય નાગરિક: હાલ તો રાહત છે, પરંતુ જો ખોટ લાંબા સમય સુધી ચાલે તો આખરે ક્યાંક ને ક્યાંક અસર પડવાની સંભાવના છે.
- ઉદ્યોગ અને પરિવહન: સ્થિર ભાવથી ખર્ચ નિયંત્રિત રહે છે, જે મોંઘવારીને અંકુશમાં રાખે છે.
શું આગળ થશે?
સરકારે અત્યારે કોઈ વધારાની યોજના નથી. પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ કેટલા સમય સુધી ઊંચા રહેશે તેના પર આખી પરિસ્થિતિ આધારિત છે. જો તણાવ ઘટે અને ક્રૂડ ભાવ નીચે આવે તો ખોટ ઘટી શકે છે. વૈકલ્પિક ઊર્જા, રિન્યુએબલ અને આયાત વિવિધતા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે.
ભારતે છેલ્લા વર્ષોમાં ક્રૂડ આયાતના સ્ત્રોતોમાં વિવિધતા લાવી છે – રશિયા, સાઉદી, યુએઈ વગેરે. આ વિવિધતા જોખમ ઘટાડે છે. તેમ છતાં ૮૮%થી વધુ આયાત પર આધારિત હોવાથી વૈશ્વિક તણાવની અસર અનિવાર્ય છે.
સમજુ નાગરિક માટે સંદેશ
આ સ્થિરતા એક મોટી રાહત છે, પરંતુ તેની પાછળની આર્થિક વાસ્તવિકતા સમજવી જરૂરી છે. અફવાઓથી ડરવાને બદલે તથ્યો જાણવા જોઈએ. સરકારની નીતિ સામાન્ય માણસને કેન્દ્રમાં રાખીને બનાવવામાં આવી છે. પરંતુ લાંબા ગાળે ઊર્જા સુરક્ષા, આયાત ઘટાડવા અને સ્વચ્છ ઊર્જા તરફ વધુ ઝડપથી આગળ વધવું પડશે.
આ ઘટના બતાવે છે કે વૈશ્વિક અસ્થિરતા કેવી રીતે આપણા રોજિંદા જીવનને અસર કરે છે. પેટ્રોલ-ડીઝલની સ્થિરતા એક સારી નીતિ છે, પરંતુ તેને ટકાવી રાખવા માટે આર્થિક સંતુલન જાળવવું પણ જરૂરી છે.
સમજદારને ઈશારો કાફી છે – હાલની સ્થિરતાનો લાભ લઈએ, પરંતુ આર્થિક વાસ્તવિકતાને પણ સમજીએ. ભારત જેવા વિકાસશીલ અર્થતંત્ર માટે સંતુલિત ઊર્જા નીતિ જ અમૂલ્ય છે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World-April 24,2026
