-Friday World Jul 9 2026
અમદાવાદના ટ્રાફિક સિગ્નલ પર લાલ બત્તીની રાહ જોતી કારની બારીમાં નાના હાથ લંબાવીને "મામા, એક રૂપિયો આપો" કહેતું બાળક જોઈને તમે કેટલી વાર હદય વલોવાઈ ગયા હશો? પણ પાછળની વાસ્તવિકતા જાણીને તમારું હદય ધ્રૂજી જશે. અમદાવાદની ક્રાઈમ બ્રાન્ચ અને અમદાવાદ મહાનગરપાલિકાના સંયુક્ત અભિયાને એક એવા ભયાનક રેકેટનો પર્દાફાશ કર્યો છે જે ગરીબીના નામે નિર્દોષ બાળકોનું સંગઠિત શોષણ કરી રહ્યું હતું.
રાજસ્થાન અને મધ્ય પ્રદેશના કેટલાક ગામોના સરપંચો અને ગ્રામપ્રમુખો જ આ રેકેટના મુખ્ય સરગના તરીકે સામે આવ્યા છે. તેઓ ગરીબ પરિવારોના બાળકોને લાલચ આપીને અથવા દબાણ કરીને ગુજરાત મોકલીને ભીખ મંગાવતા હતા. અત્યાર સુધીમાં 276 બાળકોની ઓળખ કરવામાં આવી છે અને તેમનું પુનર્વસન શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. આ માત્ર એક અભિયાન નથી, પણ સમાજના એક ઘાતક કેન્સર સામેની લડાઈ છે.
રેકેટ કેવી રીતે ચાલતું હતું?
આ સંગઠિત નેટવર્ક ગામડાઓમાંથી શરૂ થતું. સરપંચોને ગામની દરેક વ્યક્તિ અને પરિવારની માહિતી હોય છે. તેઓ અત્યંત ગરીબ, રોજગાર વગરના કે દેવાદાર પરિવારોને શોધી કાઢતા. "તમારા બાળકને અમે સારી જગ્યાએ મોકલીએ છીએ, ત્યાં તે ભણશે અને કમાણી પણ કરશે" જેવા લાલચ આપીને માતા-પિતાને સમજાવતા.
રેકેટ ચલાવનારાઓ સરપંચને પ્રતિ બાળક નક્કી રકમ આપતા. તેમાંથી થોડી રકમ માતા-પિતાને મળતી અને બાળકની રોજની ભીખની કમાણીમાંથી 20 ટકા જેટલો હિસ્સો પણ સરપંચને મળતો. આ એક સંપૂર્ણ વ્યવસાયિક મોડલ હતું જેમાં બાળકોને માલિકીની જેમ વેચવામાં આવતા હતા.
અમદાવાદ પહોંચ્યા પછી બાળકોને વિવિધ લોકેશન્સ પર અસાઇન કરવામાં આવતા. સૌથી વધુ કમાણી ધાર્મિક સ્થળોની આસપાસ થતી – સાબરમતી આશ્રમ, અક્ષરધામ, જૂના મંદિરો અને દર્ગાહોની આસપાસ. ત્યારબાદ ટ્રાફિક જંક્શન, હોસ્પિટલો, શોપિંગ મોલ્સ અને જાહેર સ્થળો પર તેમને મોકલવામાં આવતા. બાળકોને ચોક્કસ લોકેશન, સમય અને કેટલી કમાણી કરવી તેની તાલીમ પણ આપવામાં આવતી.
બાળકોની વેદના: ગરીબીનો ભોગ
આ બાળકોમાંથી મોટાભાગના 5થી 14 વર્ષની વયના છે. તેઓ શાળાએ જવાને બદલે સવારથી રાત સુધી રસ્તાઓ પર ભટકતા. ગરમી, વરસાદ કે ઠંડીમાં પણ તેમને કામે લગાડવામાં આવતા. ઘણા બાળકોને મારપીટ, ભૂખ અને ડરનો સામનો કરવો પડતો. કેટલાકને ડ્રગ્સ આપીને તેમનું નિયંત્રણ રાખવામાં આવતું હોવાના પણ સંકેતો મળ્યા છે.
એક અધિકારીએ જણાવ્યું, "આ બાળકોની આંખોમાં ડર અને નિરાશા જોવા મળે છે. તેઓ ઘરની યાદમાં રડતા પણ ભીખ માગવાનું ચાલુ રાખતા." માતા-પિતા પણ આ ચક્રમાં ફસાયેલા છે. ગરીબી, અભાવ અને અજ્ઞાનતાને કારણે તેઓ પોતાના બાળકોને આવા રેકેટમાં મોકલવા તૈયાર થઈ જાય છે.
પોલીસ અને વહીવટી તંત્રની કાર્યવાહી
ક્રાઈમ બ્રાન્ચે આ અભિયાનમાં માત્ર બાળકોની જ રેસ્ક્યુ નથી કરી, પણ સમગ્ર નેટવર્કને ટ્રેસ કર્યું છે. રાજસ્થાન અને મધ્યપ્રદેશના ચોક્કસ ગામોની યાદી તૈયાર કરવામાં આવી છે. સરપંચો, મધ્યસ્થીઓ અને માતા-પિતા સામે ફોજદારી કેસ નોંધવાની તૈયારી ચાલી રહી છે.
રેસ્ક્યુ કરાયેલા બાળકોને સરકારી આશ્રમો અને હોસ્ટેલમાં રાખવામાં આવ્યા છે. તેમને પોષણપૂર્ત ભોજન, તબીબી તપાસ, મનોવૈજ્ઞાનિક કાઉન્સેલિંગ અને શિક્ષણની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી રહી છે. અધિકારીઓનું કહેવું છે કે આ બાળકોને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવા માટે તમામ પ્રયાસો કરવામાં આવશે.
વ્યાપક સમસ્યા અને સમાધાનની જરૂરિયાત
આ રેકેટ ફક્ત અમદાવાદ સુધી મર્યાદિત નથી. આવા નેટવર્ક દેશના અનેક મોટા શહેરોમાં સક્રિય છે. ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન અને મધ્યપ્રદેશ વચ્ચે આવા બાળકોની તસ્કરી ચાલુ છે. ધાર્મિક પર્યટન, ઉત્સવો અને શહેરી વિસ્તારો આવા રેકેટ માટે આદર્શ સ્થળ બની રહ્યા છે.
સરકારે આ સમસ્યાને મૂળથી ઉકેલવા માટે કેટલાક પગલાં લેવા જોઈએ:
- ગામડાઓમાં આવકના વિકલ્પો વધારવા (કૌશલ્ય વિકાસ, સ્વરોજગાર)
- બાળકોની હાજરી અને શિક્ષણનું સખત મોનિટરિંગ
- સરપંચો અને સ્થાનિક વહીવટી તંત્ર પર નિયંત્રણ
- આંતરરાજ્યીય સહકાર અને ખાસ ટાસ્ક ફોર્સની રચના
- જાગૃતિ અભિયાનો દ્વારા માતા-પિતાને સમજાવવું કે બાળકોને ભીખ મંગાવવી તેમના ભવિષ્યનું વિનાશ છે
આપણી જવાબદારી
આ અભિયાન સફળ થાય તે માટે સમાજ તરીકે આપણે પણ જાગૃત થવું પડશે. ભીખ માગતા બાળકોને પૈસા આપવાને બદલે નજીકના પોલીસ સ્ટેશન અથવા ચાઈલ્ડ હેલ્પલાઈન (1098) પર માહિતી આપવી જોઈએ. આપણા દાનથી આ રેકેટને મજબૂતી મળે છે.
આ બાળકો આપણા સમાજના ભાગ છે. તેમને શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય અને સુરક્ષા આપવી એ આપણી સામૂહિક જવાબદારી છે. જો આજે આપણે તેમની અવગણના કરીશું તો આવતી કાલે આપણું સમાજ વધુ અંધકારમય બની જશે.
અમદાવાદનું આ અભિયાન એક આશાનું કિરણ છે. પરંતુ સંપૂર્ણ સફળતા ત્યારે જ મળશે જ્યારે આવા તમામ રેકેટને દેશભરમાંથી ખતમ કરવામાં આવશે. ગરીબી એક સમસ્યા છે, પણ તેને બહાને બાળકોનું શોષણ કરવું એ અમાનવીય અપરાધ છે.
આ અભિયાનને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે સરકાર, એનજીઓ, સમાજ અને મીડિયાને સાથે મળીને કામ કરવું પડશે. દરેક બાળકને તેના અધિકારો મળે, તેનું બાળપણ સુરક્ષિત રહે અને તે એક સારા નાગરિક તરીકે વિકસી શકે તે જ આપણા સમાજની સાચી પ્રગતિ છે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World Jul 9 2026
