રશિયાથી ભારત સુધી રેલવે કોરિડોર: હોર્મુઝ અને બોસ્ફોરસના ખતરાથી બચવા મોસ્કોની જબ્બર યોજના

રશિયાથી ભારત સુધી રેલવે કોરિડોર: હોર્મુઝ અને બોસ્ફોરસના ખતરાથી બચવા મોસ્કોની જબ્બર યોજના

- Friday World 10 Aug 2026

રશિયાના નાયબ વડાપ્રધાન મારાત ખુસ્નુલ્લીને તાજેતરમાં રશિયન ન્યૂઝ એજન્સી ટાસને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં એક એવી મોટી યોજના વિશે વાત કરી છે જે વૈશ્વિક વેપાર અને ભારત-રશિયા સંબંધોને નવી દિશા આપી શકે છે. તેમણે કહ્યું કે બોસ્ફોરસ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેવા સમુદ્રી માર્ગો હવે અત્યંત જોખમી બની ગયા છે, તેથી ભારતીય મહાસાગર સુધી પહોંચવા માટે રેલવે લિંકની જરૂરિયાત અનિવાર્ય બની ગઈ છે.

આ સંભવિત માર્ગ તુર્કમેનિસ્તાન, ઈરાન, અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન થઈને ભારત સુધી પહોંચી શકે છે. ખુસ્નુલ્લીનના કહેવા અનુસાર, “ભારત સુધી પહોંચાડતા કોઈપણ વિકલ્પ સ્વીકાર્ય છે.” આ યોજના જો વાસ્તવિક રૂપ લે તો રશિયા અને ભારત વચ્ચે સીધું જમીની જોડાણ સ્થપાશે, જે વર્તમાન સમુદ્રી માર્ગોની અનિશ્ચિતતા દૂર કરી શકે છે.

### હોર્મુઝ અને બોસ્ફોરસ કેમ બન્યા ખતરનાક?

ફેબ્રુઆરી ૨૮, ૨૦૨૬થી શરૂ થયેલા અમેરિકા-ઇઝરાયલ અને ઈરાન વચ્ચેના સશસ્ત્ર સંઘર્ષે પશ્ચિમ એશિયાના સમુદ્રી માર્ગોને ગંભીર રીતે અસર કરી છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ઈરાને અમેરિકા અને ઇઝરાયલ સાથે જોડાયેલા કે તેમના સાથે ગાઢ સંબંધ ધરાવતા દેશોના જહાજો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. આ સ્ટ્રેટ દુનિયાના લગભગ ૨૦-૨૫ ટકા તેલ અને એલએનજી વેપારનો મહત્વનો માર્ગ છે. તેના બંધ થવાથી વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠામાં મોટી વિક્ષેપ ઊભો થયો છે.

બોસ્ફોરસ સ્ટ્રેટ પણ કાળા સમુદ્રને માર્મારા સમુદ્ર સાથે જોડતો સંવેદનશીલ માર્ગ છે. આ બંને ચોકીપોઇન્ટ્સ પર વધતા જોખમોને કારણે રશિયા વૈકલ્પિક જમીની માર્ગો તરફ વળ્યું છે. ખુસ્નુલ્લીને સ્પષ્ટ કહ્યું કે આ જોખમોને ઘટાડવા માટે ભારતીય મહાસાગર સુધીની રેલવે લિંક અનિવાર્ય છે.

### રૂટ અને તેના અર્થ

પ્રસ્તાવિત માર્ગ મધ્ય એશિયા અને દક્ષિણ એશિયાના કેટલાક સૌથી જટિલ ભૌગોલિક અને રાજકીય વિસ્તારોમાંથી પસાર થશે. તુર્કમેનિસ્તાનથી શરૂ થઈને ઈરાન, અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન થઈને ભારત સુધી પહોંચવાનો આ વિકલ્પ હાલમાં માત્ર વિચારણાના તબક્કે છે. કોઈ નક્કી કરેલો રૂટ, નિર્માણ સમયપત્રક કે ભંડોળની વિગતો હજુ જાહેર થઈ નથી.

આ યોજના રશિયા-ઈરાન-ભારત વચ્ચે ચાલતા ઇન્ટરનેશનલ નોર્થ-સાઉથ ટ્રાન્સપોર્ટ કોરિડોર (INSTC) જેવી હાલની પહેલોને વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે. INSTC હાલમાં રેલ અને સમુદ્રના સંયુક્ત માર્ગથી કામ કરે છે, પરંતુ હોર્મુઝની સમસ્યાઓને કારણે તેના કેટલાક ભાગો અસરગ્રસ્ત થયા છે. નવી રેલવે લિંક આ કોરિડોરને વધુ સીધો અને વિશ્વસનીય બનાવી શકે છે.

રશિયા માટે આ માર્ગ માત્ર વેપારનું સાધન નથી, પરંતુ તેની આંતરિક અર્થવ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવવા અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રને સ્થિરતા આપવાનું પણ એક સાધન છે. ખુસ્નુલ્લીને જણાવ્યું કે આવી મોટી પરિવહન યોજનાઓ માટે રશિયાની બાંધકામ ઉદ્યોગને લાંબા ગાળાના ભંડોળની જરૂર છે. તેમણે ઉલ્લેખ કર્યો કે વર્ષે એક ટ્રિલિયન રૂબલનું વધારાનું રોકાણ પાંચ વર્ષ સુધી મળે તો ઉદ્યોગ તેને સમાવી શકે છે. જોકે આ ખર્ચ આ ચોક્કસ રેલવે પ્રોજેક્ટ માટે નિર્ધારિત નથી, પરંતુ મોટા પાયાની ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર યોજનાઓની જરૂરિયાત દર્શાવે છે.

### ભારત માટે તક અને પડકાર

ભારત માટે આ યોજના બે બાજુવાળી છે. એક તરફ, તે રશિયા સાથે વેપાર, ખાસ કરીને ઊર્જા અને કોમોડિટી વેપારને વધુ સુરક્ષિત અને સસ્તું બનાવી શકે છે. ભારત હાલમાં રશિયન ક્રૂડ તેલનો મોટો ખરીદદાર છે. જમીની માર્ગથી પરિવહન ખર્ચ ઘટાડી શકે છે અને સમય બચાવી શકે છે.

બીજી તરફ, આ માર્ગ પાકિસ્તાનમાંથી પસાર થવાનો છે, જે ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધોની જટિલતાને કારણે મોટો પડકાર છે. કોઈપણ રેલવે લિંક માટે પાકિસ્તાનની સહકાર અને સુરક્ષા ગેરંટી જરૂરી બનશે. અફઘાનિસ્તાનની અસ્થિરતા અને ઈરાનની વર્તમાન પરિસ્થિતિ પણ આ યોજનાને જટિલ બનાવે છે.

તેમ છતાં, વિશ્લેષકો માને છે કે આવી કોરિડોર યોજના માત્ર રશિયા-ભારત સુધી મર્યાદિત નથી. તે મધ્ય એશિયા, પશ્ચિમ એશિયા અને દક્ષિણ એશિયાને જોડતા વ્યાપક યુરેશિયન કનેક્ટિવિટી નેટવર્કનો ભાગ બની શકે છે. ચીનની પહેલો અને હાલની ટ્રાન્સ-અફઘાન રેલવે જેવી યોજનાઓ સાથે તેને જોડવાની શક્યતા પણ છે.

### આગળનો રસ્તો

હાલમાં આ યોજના માત્ર સૂચન અને સંશોધનના તબક્કે છે. કોઈ સત્તાવાર કરાર, રૂટ મેપ કે નિર્માણની શરૂઆત થઈ નથી. તેમ છતાં, હોર્મુઝ અને બોસ્ફોરસ જેવા માર્ગોની વધતી અનિશ્ચિતતા આ વિચારને વધુ મહત્વ આપી રહી છે. રશિયા માટે આ પોતાની વેપાર સુરક્ષા અને પૂર્વ તરફ વધુ જોડાણનો પ્રયાસ છે, જ્યારે ભારત માટે તે વ્યૂહાત્મક વિકલ્પ અને પડકાર બંને છે.

જો આ નેટવર્ક વાસ્તવિક બને તો મોસ્કો અને નવી દિલ્હી વચ્ચેનું જોડાણ માત્ર સમુદ્ર સુધી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ જમીન પર પણ મજબૂત થશે. આવી મોટી યોજનાઓ માટે બહુપક્ષીય સહકાર, મોટું રોકાણ અને લાંબા ગાળાની રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ જરૂરી છે. હાલ તો આ માત્ર એક મોટી સંભાવના છે, પરંતુ વૈશ્વિક વેપારની બદલાતી વાસ્તવિકતા તેને વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવી રહી છે.

રશિયાની આ યોજના દર્શાવે છે કે જ્યારે પરંપરાગત સમુદ્રી માર્ગો અસુરક્ષિત બને છે, ત્યારે રાષ્ટ્રો નવા માર્ગો શોધવા મજબૂર થાય છે. ભારત અને રશિયા વચ્ચેનું આ સંભવિત રેલવે જોડાણ આવા જ એક પ્રયાસનું ઉદાહરણ છે.

Sajjadali Nayani ✍

 Friday World 10 Aug 2026

#RussiaIndiaRail  

#HormuzBypass  

#RailLinkToIndia  

#MaratKhusnullin  

#IndiaRussiaCorridor  

#StraitOfHormuz  

#EurasianConnectivity  

#INSTC  

#OverlandTrade  

#Geopolitics2026