-Friday World March-3-2026
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું બંધ થવું – વિશ્વની ધમનીમાં ગાંઠ!
આજે વિશ્વ એક અભૂતપૂર્વ સંકટની કગાર પર ઊભું છે. અમેરિકા અને ઈઝરાયલના ઈરાન પરના હુમલાઓ પછી ઈરાને બદલો લેવા માટે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ – વિશ્વના તેલ વેપારનો સૌથી મહત્વનો ગલ્લો – અસરકારક રીતે બંધ કરી દીધો છે. આ સ્ટ્રેટમાંથી રોજના 20 મિલિયન બેરલ તેલ પસાર થાય છે, જે વૈશ્વિક તેલ વપરાશના આશરે 20% જેટલું છે. ઈરાનના હુમલાઓ અને ધમકીઓને કારણે ટેન્કરોની હિલચાલ લગભગ થંભી ગઈ છે, જેનાથી તેલના ભાવમાં તીવ્ર વધારો થઈ રહ્યો છે અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર ભારે દબાણ આવી રહ્યું છે.
આ યુદ્ધની સીધી અસર ભારત જેવા તેલ આયાત પર આધારિત દેશો પર પડશે. ભારતના કુલ ક્રૂડ ઓઈલ આયાતના આશરે 50% જેટલા હિસ્સા મધ્ય પૂર્વથી (હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા) આવે છે. જો આ પુરવઠો લાંબા સમય સુધી અટકી જાય તો ભારતીય અર્થતંત્રને ગંભીર ફટકો પડી શકે છે – પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ આકાશને આંબી શકે, ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન ઘટી શકે અને મોંઘવારીની આગ ભડકી શકે.
ભારત પાસે કેટલા દિવસ ચાલે તેટલું તેલ છે? તાજેતરના અહેવાલો અને એનર્જી એનાલિટિક્સ ફર્મ Kplerના ડેટા અનુસાર, ભારત પાસે કુલ ક્રૂડ ઓઈલ અને પેટ્રોલિયમ પ્રોડક્ટ્સનો સંગ્રહ (સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ + કોમર્શિયલ સ્ટોક્સ) આશરે 100 મિલિયન બેરલ છે. આ સંગ્રહ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા આવતા આયાત (રોજના આશરે 2.5 મિલિયન બેરલ)ને ધ્યાનમાં રાખીને **40-45 દિવસ** સુધી ચાલી શકે છે.
- સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ (SPR): મંગલોર, પદુર અને વિશાખાપટ્ટનમમાં આવેલા અંડરગ્રાઉન્ડ સ્ટોરેજમાં આશરે 9-10 દિવસનું કવરેજ.
- કોમર્શિયલ સ્ટોક્સ (રિફાઈનરીઓ અને ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ પાસે): 25-30 દિવસનું ક્રૂડ અને રિફાઈન્ડ પ્રોડક્ટ્સ (પેટ્રોલ, ડીઝલ વગેરે).
- કુલ મળીને: 40-45 દિવસનું બફર, જેમાં શિપ્સ પર ચાલુ આયાતના વોલ્યુમ પણ સામેલ છે.
આ સિવાય સરકાર વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો જેમ કે રશિયા, અમેરિકા, વેસ્ટ આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકાથી આયાત વધારી શકે છે, જેનાથી આ સમયગાળો થોડો લંબાઈ શકે છે. વૈશ્વિક તુલનામાં કોણ કેટલા દિવસ ટકી શકે?
આ સંકટમાં વિવિધ દેશોની તૈયારી અલગ-અલગ છે. તાજેતરના અહેવાલો મુજબ:
- જાપાન: 254 દિવસ (સૌથી વધુ – IEA મેમ્બર તરીકે મજબૂત રિઝર્વ)
- દક્ષિણ કોરિયા: 208 દિવસ
- ચીન: 60-90 દિવસ (અંદાજે 6 મહિના સુધીનું બફર)
- યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ: 90+ દિવસ (SPRમાં 714 મિલિયન બેરલ)
- યુરોપિયન યુનિયન: 90+ દિવસ (IEA સ્ટાન્ડર્ડ)
- ભારત: 40-45 દિવસ (કોમર્શિયલ + SPR મળીને)
ભારત હજુ IEAના 90 દિવસના બેન્ચમાર્કથી નીચે છે, પરંતુ છેલ્લા વર્ષોમાં સ્ટ્રેટેજિક રિઝર્વ વધારવાના પ્રયાસો ચાલુ છે.
આ સંકટની અસર અને ભારતની તૈયારી
જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ લાંબા સમય સુધી બંધ રહે તો તેલના ભાવ $100-150 પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી શકે છે, જેનાથી ભારતનો આયાત બિલ ભારે વધશે. પરંતુ સરકાર પાસે વૈકલ્પિક રસ્તા, રેશનિંગ અને ડિમાન્ડ મેનેજમેન્ટના પ્લાન છે. આ સમયે ઊર્જા સુરક્ષા વધુ મજબૂત કરવાની જરૂર છે – વધુ રિઝર્વ, રિન્યુએબલ એનર્જી અને વૈવિધ્યસભર આયાત સ્ત્રોતો પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.
આ યુદ્ધ માત્ર મધ્ય પૂર્વની આગ નથી – તે વૈશ્વિક અર્થતંત્રની ધમનીમાં લાગેલી આગ છે. ભારતે આ સંકટમાંથી બહાર આવવા માટે તૈયાર રહેવું પડશે!
Sajjadali Nayani ✍
Friday World March-3-2026
