અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના તાજેતરના સંઘર્ષ પછી વિશ્વમાં તેલના ભાવો આસમાને પહોંચ્યા છે ત્યારે, સંયુક્ત આરબ અમીરાત (યુએઈ) એ એક મોટો આંચકો આપી દીધો છે. ૬૦ વર્ષની લાંબી સભ્યતા પછી યુએઈએ ૧ મે ૨૦૨૬થી ઓપેક અને ઓપેક+ માંથી બહાર નીકળવાની સત્તાવાર જાહેરાત કરી છે. આ નિર્ણયે આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ બજારને હચમચાવી દીધું છે અને સૌથી મોટા પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે – શું આ યુએઈનો સ્વતંત્ર નિર્ણય છે કે અમેરિકાના ઈશારે સઉદી અરેબિયાને માપમાં રાખવાની વ્યૂહરચના?
ઓપેક (Organization of the Petroleum Exporting Countries) વિશ્વના મુખ્ય તેલ ઉત્પાદક દેશોનું કાર્ટેલ છે જે તેલના ઉત્પાદન અને ભાવો પર નિયંત્રણ રાખે છે. સઉદી અરેબિયા તેનું અનધિકૃત નેતા માનવામાં આવે છે. યુએઈના બહાર નીકળવાથી ઓપેકની તાકાતમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થશે, કારણ કે યુએઈ વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ ઉત્પાદકોમાં ચોથા ક્રમે આવે છે.
યુએઈનું સત્તાવાર કારણ: રાષ્ટ્રીય હિત અને ઉત્પાદન વિસ્તાર
યુએઈના એનર્જી મિનિસ્ટર સુહેલ અલ મઝરૂઈએ જણાવ્યું કે આ નિર્ણય દેશના લાંબા ગાળાના વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક વિઝનને અનુરૂપ છે. યુએઈએ છેલ્લા વર્ષોમાં તેલ ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવા માટે અંદાજે ૧૫૦ અબજ ડોલરનું રોકાણ કર્યું છે. તેની સંભવિત ઉત્પાદન ક્ષમતા લગભગ ૫ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ છે, પરંતુ ઓપેકના ક્વોટા (ઉત્પાદન મર્યાદા)ને કારણે તે માત્ર ૩.૨ થી ૩.૫ મિલિયન બેરલ જ ઉત્પાદન કરી શકતું હતું.
યુએઈનું કહેવું છે કે ઓપેકના બંધનો તેને પોતાની ક્ષમતાનો પૂરેપૂરો લાભ લેવા દેતા નથી. હવે સ્વતંત્ર રીતે ઉત્પાદન વધારીને વધુ આવક મેળવવા અને આર્થિક વિકાસને વેગ આપવાની તક મળશે. યુએઈનું ફિસ્કલ બ્રેક-ઈવન પોઈન્ટ લગભગ ૫૦ ડોલર પ્રતિ બેરલ છે, જ્યારે સઉદી અરેબિયાનું ૯૦ ડોલરની આસપાસ છે. આ તફાવતને કારણે બંને દેશોના હિતોમાં મતભેદ વધતા જતા હતા.
સઉદી સાથે વિવાદ અને અમેરિકાની ભૂમિકા
યુએઈ અને સઉદી અરેબિયા વચ્ચે ક્વોટા અને ઉત્પાદન નીતિ પર વર્ષોથી તણાવ ચાલતો હતો. ૨૦૨૧માં પણ આવો વિવાદ ઊભો થયો હતો. હાલના ઈરાન યુદ્ધને કારણે તેલના ભાવ વધ્યા છે અને સઉદી તકનો લાભ લઈને ઉત્પાદન ઘટાડીને ભાવો વધુ ઊંચા લઈ જવા માંગે છે. યુએઈ આની વિરુદ્ધ છે કારણ કે તેને વધુ ઉત્પાદન અને વેચાણમાં રસ છે.
ઘણા વિશ્લેષકો માને છે કે આ પાછળ અમેરિકાનો અસર છે. અમેરિકા માટે ઓપેક એક સમયે તેલના ભાવ નિયંત્રિત કરવાનું મજબૂત શસ્ત્ર હતું. પરંતુ છેલ્લા વર્ષોમાં સઉદી અરેબિયા અમેરિકાને છોડીને ચીન અને રશિયા તરફ વળ્યું છે. આનાથી અમેરિકાને ગુસ્સો આવ્યો છે. યુએઈને ઓપેકમાંથી અલગ કરીને સઉદીના વર્ચસ્વને નબળું પાડવાની વ્યૂહરચના હોઈ શકે છે.
અમેરિકાએ વેનેઝુએલા અને ઈરાન પરના આક્રમણો દ્વારા પણ તેલના ભંડારો પર કાબુ મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. હવે ગલ્ફના પોતાના સાથી દેશોને ઓપેકથી અલગ કરવાની રમત રમી રહ્યું છે. જો કુવૈત જેવા અન્ય દેશો પણ આ પગલું ભરે તો ઓપેક સાવ પાંગળું બની જશે.
વૈશ્વિક અસરો: તેલના ભાવો, પેટ્રોડોલર અને ભૂ-રાજનીતિ
યુએઈના નિકાસ પછી ઓપેક ગ્રુપનું ઉત્પાદન લગભગ ૧૨% ઘટી જશે. યુએઈ હવે સ્વતંત્ર રીતે ઉત્પાદન વધારી શકશે, જેનાથી લાંબા ગાળે તેલના ભાવો પર દબાણ આવી શકે છે. આ તેલ આયાત કરતા દેશો માટે સારા સમાચાર હોઈ શકે છે, પરંતુ ઓપેકના અન્ય સભ્યો માટે મુશ્કેલી ઊભી કરશે.
આ ઘટના પેટ્રોડોલર વ્યવસ્થાને પણ અસર કરી શકે છે. યુએઈ અને અમેરિકા વચ્ચે તાજેતરમાં ચર્ચાયેલી કરન્સી સ્વેપ વ્યવસ્થા અને ડોલરના વર્ચસ્વને જાળવવાના પ્રયાસો સાથે આ નિર્ણય જોડાયેલો લાગે છે. બીજી તરફ ચીન અને રશિયા સાથે સઉદીની નિકટતા વધતી જતી હોવાથી અમેરિકા પોતાના પ્રભાવને મજબૂત કરવા માંગે છે.
યુએઈ માટે આ નિર્ણય જોખમી પણ છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં તણાવ વચ્ચે તેલ નિકાસ મુશ્કેલ છે અને રક્ષણ માટે અમેરિકી સમર્થનની જરૂર પડશે. યુએઈ અને સઉદી વચ્ચેના સંબંધોમાં વધુ તિરાડ પડી શકે છે, જે ગલ્ફ કો-ઓપરેશન કાઉન્સિલ (GCC)ને અસર કરશે.
ભવિષ્યમાં શું?
વિશ્લેષકો કહે છે કે આ ઓપેકના અંતની શરૂઆત હોઈ શકે છે. જો વધુ દેશો બહાર નીકળે તો વૈશ્વિક તેલ બજાર વધુ અસ્થિર બની જશે. અમેરિકા, ચીન, રશિયા અને ગલ્ફ દેશો વચ્ચેની ભૂ-રાજનીતિ હવે તેલના ક્ષેત્રે વધુ તીવ્ર બનશે.
યુએઈનો આ પગલું દર્શાવે છે કે આધુનિક વિશ્વમાં દેશો પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોને પ્રાથમિકતા આપી રહ્યા છે. ઓપેક જેવા જૂના કાર્ટેલ્સનું વર્ચસ્વ ઘટી રહ્યું છે અને નવી શક્તિ સમીકરણો ઉભરી રહ્યા છે.
આ ઘટના માત્ર તેલ બજારની નથી, પરંતુ વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલન, આર્થિક સ્વતંત્રતા અને ભૂ-રાજનીતિની એક મોટી કસોટી છે. આગામી મહિનાઓમાં તેલના ભાવો, ગલ્ફના સંબંધો અને અમેરિકા-ચીનની હરીફાઈ કેવી રીતે આકાર લે છે તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World-April 30,2026
