-Friday World 28 May 2026
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે પરમાણુ કરાર અને યુદ્ધવિરામની વાતો જોર પકડી રહી છે. જો સમજૂતી થાય તો સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે ઈરાનના વિદેશમાં ફસાયેલા 120 અબજ ડોલરનું શું થશે? આ રકમ એટલી મોટી છે કે તેનાથી ઈરાનની તૂટેલી અર્થવ્યવસ્થા પાટે ચડી શકે. આ પૈસા એક-બે નહીં પણ 8 દેશોમાં ફસાયેલા છે અને તેમાં ભારત પણ સામેલ છે.
આખરે આ 120 અબજ ડોલર છે શું?
1979માં ઈરાનમાં ઈસ્લામિક ક્રાંતિ થઈ. અમેરિકા સાથેના સંબંધો બગડ્યા અને ત્યારથી અમેરિકાએ ઈરાન પર પ્રતિબંધો લગાવવાનું શરૂ કર્યું. ઈરાન દુનિયાનો ચોથો સૌથી મોટો તેલ ઉત્પાદક દેશ છે. પ્રતિબંધો પહેલા ઈરાન દરરોજ લાખો બેરલ તેલ ચીન, ભારત, જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશોને વેચતું.
પણ અમેરિકાના પ્રતિબંધો પછી સમસ્યા એ થઈ કે આ દેશો તેલ તો ખરીદી શકે, પણ ઈરાનને ડોલરમાં પૈસા ચૂકવી શકે નહીં. એટલે આ બધા પૈસા તે-તે દેશની બેંકોમાં જમા થતા ગયા. ઈરાન તે પૈસા ઉપાડી શકતું નથી. આ જ પૈસાને "ફ્રોઝન એસેટ્સ" કહેવાય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય રિપોર્ટ મુજબ આજે આ રકમ 100 થી 120 અબજ ડોલર વચ્ચે છે.
કયા 8 દેશમાં કેટલા પૈસા ફસાયા? સંપૂર્ણ હિસાબ
ઈરાન કે કોઈ દેશ સત્તાવાર રીતે આંકડો જાહેર કરતો નથી. પણ ઈરાની મીડિયા અને વૈશ્વિક રિપોર્ટ્સના આધારે અંદાજિત હિસાબ આ મુજબ છે:
1. ચીન: $20 અબજથી વધુ
સૌથી મોટો હિસ્સો ચીન પાસે છે. ચીન આજે પણ ઈરાનનો સૌથી મોટો તેલ ખરીદદાર છે. અમેરિકી પ્રતિબંધો છતાં ચીન ડિસ્કાઉન્ટ પર તેલ ખરીદે છે. આ પૈસા ચીની બેંકોમાં યુઆનમાં જમા છે. ઈરાન આ પૈસાથી ચીન પાસેથી સામાન ખરીદી શકે, પણ પોતાના દેશમાં લઈ જઈ શકે નહીં.
2. ભારત: $7 અબજ
ભારત એક સમયે ઈરાન પાસેથી દરરોજ 4 લાખ બેરલથી વધુ તેલ ખરીદતું. 2019 પછી અમેરિકાના દબાણમાં ભારતે ખરીદી બંધ કરી. પણ તે પહેલાના પૈસા UCO Bank અને IDBI Bankમાં રૂપિયામાં જમા છે. કરાર મુજબ ઈરાન આ પૈસાથી ભારતમાંથી ચોખા, દવા, મેડિકલ સાધનો ખરીદી શકે છે. પણ તેને ડોલરમાં બદલીને દુબઈ કે બીજે લઈ જઈ શકે નહીં. એટલે $7 અબજ હજુ ફસાયેલા છે.
3. દક્ષિણ કોરિયા: $7 અબજ
દ. કોરિયા ઈરાની તેલનો મોટો ખરીદદાર હતો. તેના $7 અબજ કોરિયન બેંકોમાં વોન કરન્સીમાં જમા છે. 2023માં અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે કેદી બદલવાની સમજૂતી થઈ ત્યારે આ પૈસામાંથી $6 અબજ કતારની બેંકમાં ખસેડાયા. શરત એ હતી કે ઈરાન આ પૈસા ફક્ત માનવીય સહાય માટે વાપરશે. પણ હમાસ-ઈઝરાયલ યુદ્ધ પછી અમેરિકાએ ફરી આ પૈસા બ્લોક કરી દીધા.
4. ઈરાક: $6 અબજ
ઈરાન ઈરાકને ગેસ અને વીજળી આપે છે. ઈરાક તેના પૈસા પોતાની બેંકોમાં દિનારમાં જમા કરે છે. અમેરિકાની મંજૂરી વિના ઈરાક આ પૈસા ઈરાનને ટ્રાન્સફર કરી શકતું નથી.
5. કતાર: $6 અબજ
આ એ જ પૈસા છે જે દ. કોરિયાથી કતાર ખસેડાયા હતા. હાલ કતારની બેંકમાં છે પણ અમેરિકાની નજર હેઠળ. ઈરાન સીધો ઉપયોગ કરી શકતું નથી.
6. જાપાન: $1.5 અબજ
જાપાને પણ ઈરાન પાસેથી તેલ ખરીદ્યું હતું. તેના $1.5 અબજ જાપાની બેંકોમાં યેનમાં ફસાયેલા છે.
7. લક્ઝમબર્ગ: $1.6 અબજ
યુરોપના આ નાના દેશની બેંકોમાં ઈરાનના $1.6 અબજ ફ્રોઝન છે. આ યુરોપિયન યુનિયનના પ્રતિબંધોનો ભાગ છે.
8. અમેરિકા: $2 અબજ
1979ની ક્રાંતિ વખતે અમેરિકાએ સીધા $12 અબજ ફ્રીઝ કર્યા હતા. પછી કેટલાક છૂટા થયા. હાલ પણ $2 અબજની રોકડ અને $50 મિલિયનની રિયલ એસ્ટેટ અમેરિકામાં ફ્રોઝન છે.
"તાત્કાલિક ચૂકવવા પડશે" નો મતલબ શું?
હાલ ઈસ્લામાબાદમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે પરોક્ષ વાતચીત ચાલે છે. ઈરાનની પહેલી શરત છે "વિશ્વાસ નિર્માણ". તે કહે છે કે સમજૂતીના ભાગરૂપે પહેલા $6 અબજ તરત છૂટા કરો. ઈરાની સૂત્રોએ દાવો કર્યો કે અમેરિકા કતારમાં રહેલા પૈસા છોડવા તૈયાર છે.
પણ અમેરિકાએ આ વાતને નકારી છે. અમેરિકાનું કહેવું છે કે અમે કોઈ પૈસા "તાત્કાલિક" છૂટા નહીં કરીએ. સમજૂતી થાય તો પણ પૈસા તબક્કાવાર અને શરતો સાથે છૂટા થશે. જેમ કે, ઈરાન આ પૈસા હથિયાર કે આતંકવાદ માટે ન વાપરી શકે, ફક્ત દવા, અનાજ માટે વાપરે.
શું ઈરાનને પૂરા 120 અબજ મળી જશે?
ના. આ સૌથી મોટો ભ્રમ છે. અમેરિકાના પૂર્વ ટ્રેઝરી સેક્રેટરી જેકબ લ્યુએ 2015ની પરમાણુ ડીલ વખતે સ્પષ્ટ કહ્યું હતું: "લોકો સમજે છે કે $100 અબજ ઈરાનને મળશે. હકીકત એ છે કે અડધાથી વધુ પૈસા પહેલેથી જ દેવું ચૂકવવા કે પ્રોજેક્ટમાં રોકાયેલા છે."
મતલબ, સમજૂતી પછી પણ ઈરાનને તરત કદાચ 35-50 અબજ ડોલર જ મળશે. બાકીના પૈસા વર્ષો સુધી હપ્તે-હપ્તે છૂટા થશે.
ભારત માટે આનો મતલબ શું?
1. ડિપ્લોમેટિક દબાણ: સમજૂતી થાય તો અમેરિકા ભારતને કહેશે કે UCO Bankમાં રહેલા $7 અબજ છૂટા કરો.
2. ચાબહાર પોર્ટ: ભારત ઈરાનના ચાબહાર પોર્ટમાં રોકાણ કરે છે. પૈસા છૂટા થાય તો ઈરાન પાસે પૈસા આવશે અને ભારત માટે પ્રોજેક્ટ ઝડપી બનશે.
3. તેલની ખરીદી: પ્રતિબંધો હટશે તો ભારત ફરી સસ્તું ઈરાની તેલ ખરીદી શકશે. આનાથી પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ ઘટી શકે.
ઈરાનને આ પૈસાની કેમ આટલી જરૂર છે?
1. GDPના 25%: 100 અબજ ડોલર એ ઈરાનની કુલ અર્થવ્યવસ્થાના 25% છે. વિચારો, ભારતની GDPના 25% એટલે 1 ટ્રિલિયન ડોલર.
2. તૂટેલો રિયાલ: પ્રતિબંધોના કારણે ઈરાની કરન્સી રિયાલ 80% તૂટી ગઈ છે. મોંઘવારી 40% થી ઉપર છે.
3. પ્રદર્શન: ડિસેમ્બર 2025માં મોંઘવારીના કારણે ઈરાનમાં મોટા પ્રદર્શન થયા. પૈસા મળે તો સરકાર રાહત આપી શકે.
ટૂંકમાં, 120 અબજ ડોલર એ ઈરાન માટે સંજીવની છે. પણ અમેરિકા એ "તાળાની ચાવી" આસાનીથી નહીં આપે. ભારત સહિત 8 દેશોની ભૂમિકા હવે મહત્વની બનશે. સમજૂતી થશે કે નહીં, પણ આ પૈસા આગામી દિવસોમાં સૌથી મોટો ભૂ-રાજકીય મુદ્દો બનવાના છે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World 28 May 2026
