રાજકોટના વિકસતા હીરાસર આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટની નજીકના હાઈવે પર એક એવું દુર્લભ અને રહસ્યમય પ્રાણી દેખાયું કે લોકોની આંખો પહોળી થઈ ગઈ. શ્વાન જેવું દેખાતું, પરંતુ તેના શરીર પર કાળી-સફેદ પટ્ટાઓ અને વિચિત્ર આકારવાળું આ પ્રાણી કોઈ સામાન્ય કૂતરો નહોતું. તે હતું **પટ્ટાવાળું ઝરખ (Striped Hyena)** – પ્રકૃતિનો મૌન સફાઈકર્મી અને સૌરાષ્ટ્રના વન્યજીવનનો અભિન્ન ભાગ. આ અકસ્માતી મુલાકાતે સ્થાનિકોમાં કુતૂહલ અને ચિંતાનો માહોલ સર્જ્યો, પરંતુ જીવદયાળુ નાગરિકો અને વન વિભાગની ત્વરિત કાર્યવાહીએ આ વાર્તાને સુખદ અંત આપ્યો.
ઘટનાક્રમ: ઈજાગ્રસ્ત ઝરખનું રેસ્ક્યુ
રાત્રિના સમયે હાઈવે પર વાહનો ચલાવતા લોકોએ જોયું કે રસ્તાની કિનારે એક અજાણ્યું પ્રાણી કણસતું પડ્યું છે. નજીક જતા ખબર પડી કે તેના કમરના ભાગે ઈજા થઈ છે. કદાચ વાહન સાથે અથડામણ થઈ હશે. તરત જ સ્થાનિક જીવદયા પ્રેમીઓએ વન વિભાગને સૂચના આપી. વન વિભાગની ટીમે તાત્કાલિક સ્થળ પર પહોંચીને ઝરખને સુરક્ષિત રીતે કેપ્ચર કર્યું અને સારવાર માટે ખસેડ્યું. સારવાર પછી તેને તેના કુદરતી વસવાટમાં મુક્ત કરવાની તૈયારી ચાલી રહી છે.
આ ઘટના સૌરાષ્ટ્રમાં વન્યજીવ અને માનવ વસવાટ વચ્ચેના વધતા સંઘર્ષનું પ્રતીક છે. હીરાસર એરપોર્ટના વિસ્તારમાં ઝડપી શહેરીકરણ અને વિકાસ કાર્યો વચ્ચે પણ પ્રકૃતિ પોતાની હાજરી જાળવી રાખે છે.
ઝરખ કોણ છે? પ્રકૃતિનો અદ્ભુત સફાઈકર્મી
વૈજ્ઞાનિક નામ: Hyaena hyaena
સ્થાનિક નામ: ઝરખ, લક્કરબગ્ઘા, પટ્ટાવાળું ઝરખ
ઝરખને ઘણી વાર લોકો કૂતરા અથવા દીપડા સાથે ભેળસેળ કરી નાખે છે. તેના આગળના પગ પાછળના પગ કરતાં ઊંચા હોય છે, જેથી તેની પીઠ ઢળેલી દેખાય છે. શરીર પર કાળી-સફેદ અથવા ભૂરા-સફેદ પટ્ટાઓ, લાંબી ગરદન, મોટા અને અણીદાર કાન, તેમજ મજબૂત જડબું તેની ઓળખ છે. એક પુખ્ત ઝરખનું વજન ૩૦થી ૪૫ કિલો સુધી હોઈ શકે છે અને લંબાઈ ૧૦૦થી ૧૨૦ સે.મી. સુધી.
તે મુખ્યત્વે નિશાચર (nocturnal) અને અત્યંત શરમાળ પ્રાણી છે. દિવસે તે ગુફાઓ, પથ્થરોની ફાટ અથવા કાંટાળા ઝાડીઓમાં છુપાઈ રહે છે. રાત્રે બહાર નીકળીને ખોરાકની શોધમાં નીકળે છે.
ઝરખની વર્તણૂક અને આહાર
ઝરખને પ્રકૃતિનો “સફાઈકર્મી” કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે મુખ્યત્વે **સડેલું માંસ (scavenger)** ખાય છે. મૃત પ્રાણીઓના શવને ખાઈને તે રોગચાળાને અટકાવે છે અને પર્યાવરણને સ્વચ્છ રાખે છે. તેનું જડબું એટલું મજબૂત છે કે તે હાડકાં પણ સરળતાથી ચાવી શકે છે.
ક્યારેક તે નાના સસ્તન પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ, જીવડા, ફળો અને જંગલી સુવર જેવા મોટા પ્રાણીઓનો પણ શિકાર કરે છે. સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં તે પાલતુ પશુઓ પર હુમલો કરવાના કિસ્સાઓ પણ નોંધાયા છે, પરંતુ આ ઘટનાઓ ખૂબ જ દુર્લભ છે.
તે એકલું ફરે છે પરંતુ પરિવારિક જૂથોમાં રહે છે. માદા ઝરખ ૮૫થી ૯૦ દિવસના ગર્ભકાળ પછી ૨થી ૪ બચ્ચાંને જન્મ આપે છે.
ગુજરાતમાં ઝરખનું વસવાટ અને સ્થિતિ
ગુજરાત ઝરખ માટે મહત્વનું ક્ષેત્ર છે. સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ, ગીર, વેલાવદર અને રન ઓફ કચ્છમાં તેની વસ્તી વધુ જોવા મળે છે. તે કાંટાળા જંગલો, પથ્થરાળ વિસ્તારો, ખેતરોની આસપાસ અને ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં પણ અનુકૂલિત થઈ ગયું છે.
IUCN તેને Near Threatened કેટેગરીમાં મૂકે છે. વૈશ્વિક વસ્તી ૧૦,૦૦૦થી ઓછી છે. ગુજરાતમાં વન વિભાગ અને સ્થાનિક સમુદાયોના પ્રયાસોને કારણે તેની સ્થિતિ સ્થિર છે, પરંતુ હેબિટેટ નુકશાન, રસ્તા અકસ્માતો, ઝેરી દવાઓ અને માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ મુખ્ય જોખમો છે.
લોકકથાઓ અને વાસ્તવિકતા
ભારતમાં ઝરખને અનેક અંધશ્રદ્ધાઓ સાથે જોડવામાં આવે છે – કેટલાક તેને જાદુગરણીઓનું વાહન માને છે. વાસ્તવમાં તે અત્યંત શરમાળ અને માનવથી દૂર રહેવું પસંદ કરતું પ્રાણી છે. તેના પર હુમલો કરવાને બદલે તે ભાગી જવાનું પસંદ કરે છે.
આવી અંધશ્રદ્ધાઓને દૂર કરવા અને જાગૃતિ ફેલાવવા વન વિભાગ અને NGOઓ સતત કાર્યરત છે.
પર્યાવરણમાં ઝરખનું મહત્વ
ઝરખ વિના પર્યાવરણમાં મૃત પ્રાણીઓના શવોનું સ્વચ્છીકરણ ધીમું થાય છે, જે રોગચાળો ફેલાવી શકે છે. તે ખાદ્ય સાંકળમાં મહત્વની કડી છે. ગીરના સિંહો અને દીપડાઓ સાથે તે સહઅસ્તિત્વ જાળવી રાખે છે.
સંરક્ષણની જરૂરિયાત અને ભવિષ્ય
ગુજરાત વન વિભાગે ઝરખ સંવર્ધન માટે સક્કરબાગ જેવા સ્થળોએ પ્રયાસો કર્યા છે. સ્થાનિકોને જાગૃત કરવા, હેબિટેટ સુરક્ષિત કરવા અને રસ્તાઓ પર વન્યજીવ ક્રોસિંગ સાઇનબોર્ડ્સ લગાવવા જેવા પગલાં અત્યંત જરૂરી છે.
રાજકોટની આ ઘટના આપણને યાદ અપાવે છે કે વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું અનિવાર્ય છે. જ્યારે આપણે એરપોર્ટ અને હાઈવે બનાવીએ છીએ ત્યારે પ્રકૃતિના આ નિર્મળ વત્સલોને પણ જગ્યા આપવી જોઈએ.
આ ઝરખનું સફળ રેસ્ક્યુ એક સારી શરૂઆત છે. આવી ઘટનાઓમાં સ્થાનિકોની સહભાગિતા વધારે તો વન્યજીવ સંરક્ષણ વધુ મજબૂત બનશે.
પ્રકૃતિની સાથે જીવીએ, પ્રકૃતિને સાચવીએ.
જો તમને પણ કોઈ વન્ય પ્રાણી ઈજાગ્રસ્ત જણાય તો તરત વન વિભાગનો સંપર્ક કરો – તમારી એક કોલ તેનું જીવન બચાવી શકે છે!
Sajjadali Nayani ✍
Friday World-15 May 2026
