સાબરકાંઠાના તલોદ તાલુકામાં આવેલું રૂપાલ ગામ. એક સામાન્ય ગુજરાતી ગામ જેવું લાગે. ખેતી, પશુપાલન, નાના ધંધા અને રોજિંદી જિંદગી. પરંતુ આ ગામની અંદર એક અલગ વાસ્તવિકતા છુપાયેલી છે – જ્યાં દલિત પરિવારોને મંદિરમાં પણ પ્રવેશ નથી મળતો, ગાડીની સાઇડ આપવાની વાતમાં અપમાન સહન કરવું પડે છે અને જીવનની સલામતી માટે ગામ છોડવાની ફરજ પડે છે. આ ઘટના માત્ર એક ગામની વાત નથી; આ તો ગુજરાત મોડલના આડંબર પાછળ છુપાયેલી સામાજિક અસમાનતાનું જીવંત દસ્તાવેજ છે.
15 મેના રોજની એક સામાન્ય ઘટનાએ આ બધું ઉઘાડું પાડી દીધું. વિષ્ણુ પરમાર, એક દલિત યુવક, svગાડી ચલાવતા હતા. ગામના ક્ષત્રિય યુવકોએ તેમને સાઇડ આપવા કહ્યું. વિષ્ણુએ સ્વાભાવિક રીતે જવાબ આપ્યો કે સાઇડ આપવાની જવાબદારી બંને તરફની છે. પરંતુ આ જવાબમાં તેમને "નીચલી કક્ષાના માણસ" કહીને અપમાનિત કરવામાં આવ્યા. વાદવિવાદ વધ્યો, પોલીસ બોલાવવી પડી. આ ઘટના પછીના દિવસોમાં તનાવ વધતો ગયો અને 18 મેના રોજ લગભગ 35 દલિત પરિવારોએ કલેક્ટર અને એસપીને આવેદનપત્ર આપીને ગામ છોડવાની તૈયારી જાહેર કરી.
વિષ્ણુ પરમારની વેદના
વિષ્ણુ પરમારના આંગણામાં બેઠેલા લોકોના ચહેરા પર ચિંતા અને આક્રોશ સ્પષ્ટ દેખાય છે. તેમણે કહ્યું, "અમે ગૌરવપૂર્વક જીવવા માગીએ છીએ. પરંતુ ગામના કેટલાક માથાભારે તત્ત્વો અમારા અધિકારો છીનવી રહ્યા છે." તેમની માતા કમળાબહેન (66)ની આંખોમાં આંસુ હતાં: "જીવ બચાવવો હોય તો જવું પડે ને? આ ગામમાં હવે રહેવું મુશ્કેલ થઈ ગયું છે." વિમળાબહેન, વિષ્ણુનાં વહુ, કહે છે, "પોલીસ હાલમાં છે, પણ સાત દિવસ પછી? રાતે ઊંઘ નથી આવતી. ક્યારે હુમલો થાય તેની બીક લાગે છે."
આવેદનપત્રમાં સ્પષ્ટ લખ્યું છે કે જો સાત દિવસમાં નિરાકરણ નહીં આવે તો આ 35 પરિવારો હિજરત કરશે. સરપંચ નવીનભાઈ પરમાર પણ આ આવેદન પર સહી કરનારા છે. તેમણે કહ્યું, "સરપંચની સત્તા અહીં ચાલતી જ નથી. ક્ષત્રિયોનાં ઘર વધારે છે. અમારું ક્યાંથી ચાલે? ન્યાય નહીં મળે તો હું પણ જઈશ."
દલિતો પરના અત્યાચારોની લાંબી યાદી
રૂપાલની આ ઘટના અકસ્માત નથી. આ તો ગુજરાતમાં વર્ષોથી ચાલતી જાતિવાદી વ્યવસ્થાનું પરિણામ છે. દલિતોને મંદિરમાં પ્રવેશ નથી, વરઘોડામાં ઘોડા પર બેસવાની મંજૂરી નથી, પાણીના ઝરા અને સામાજિક કાર્યક્રમોમાં અલગતા છે. નવસર્જન ટ્રસ્ટના અભ્યાસ મુજબ ગુજરાતના 1589 ગામડાઓમાં અસ્પૃશ્યતાની પ્રથા હજુ પણ જીવંત છે.
છેલ્લા વર્ષોમાં સાબરકાંઠા અને આસપાસના વિસ્તારોમાં આવી અનેક ઘટનાઓ બની છે. ઘોડા પર બેસવા માટે સામાજિક બહિષ્કાર, મૂછ રાખવા પર મારપીટ, મંદિર પ્રવેશ પર વિરોધ – આ બધું સામાન્ય બની ગયું છે. રાષ્ટ્રીય અપરાધ રેકોર્ડ બ્યુરોના આંકડા અનુસાર ગુજરાતમાં દલિતો સામેના અત્યાચારના કેસોની સંખ્યા ચિંતાજનક છે. છતાં વહીવટી તંત્ર અને સરકારી મશીનરી પર યોગ્ય કાર્યવાહી ન થવાના આરોપો લાગે છે.
આ ઘટનામાં એટ્રોસિટી એક્ટ હેઠળ ફરિયાદો કરવા છતાં કાર્યવાહી નહીં થવાની વાત સામે આવી છે. દલિત આગેવાનો કહે છે કે આ માત્ર વ્યક્તિગત અપમાન નથી, આ તો સમગ્ર સમુદાયને નીચું દેખાડવાની વ્યવસ્થિત માનસિકતા છે. "અમે પણ માણસ છીએ, અમારી પણ લાગણીઓ છે," એક વૃદ્ધ દલિત મહિલાએ કહ્યું.
ગુજરાત મોડલ: વિકાસનો આભાસ અને વાસ્તવિકતા અલગ-અલગ છે
ગુજરાતને વિકાસના મોડલ તરીકે પ્રસ્તુત કરવામાં આવે છે – ઔદ્યોગિક વિકાસ, રોડ, પાવર, ઇન્વેસ્ટમેન્ટ. પરંતુ સામાજિક વિકાસનું ચિત્ર અલગ છે. અહીં જાતિવાદ અને અસ્પૃશ્યતા હજુ પણ મજબૂત છે. આર્થિક વિકાસે ઉપરની જાતિઓને વધુ શક્તિ આપી છે, જ્યારે દલિતો હજુ પણ હાશિયામાં છે. શિક્ષણ, રોજગાર અને સામાજિક સ્થિતિમાં તેઓ પાછળ છે.
રૂપાલ જેવા ગામોમાં આ અસમાનતા વધુ સ્પષ્ટ દેખાય છે. ક્ષત્રિયોનું વર્ચસ્વ, દલિતોની નાની સંખ્યા અને તંત્રની નિષ્ક્રિયતા આવી સ્થિતિને પ્રોત્સાહન આપે છે. સરપંચ જેવા સ્થાનિક નેતાઓ પણ અસહાય અનુભવે છે. આ સ્થિતિમાં યુવાનો અને મહિલાઓ સૌથી વધુ પીડાય છે. બાળકોનું ભવિષ્ય, સ્ત્રીઓની સલામતી અને વૃદ્ધોની શાંતિ – બધું જોખમમાં છે.
સમાજશાસ્ત્રીય દૃષ્ટિકોણ
સમાજશાસ્ત્રીઓ કહે છે કે ગુજરાતમાં જાતિવાદ આર્થિક વિકાસ સાથે વધુ જટિલ બન્યો છે. પરંપરાગત વર્ચસ્વ જાળવી રાખવા માટે ઉપરની જાતિઓ નવી રીતે અત્યાચાર કરે છે. મીડિયા અને સોશિયલ મીડિયામાં આવી ઘટનાઓ આવે છે, પરંતુ લાંબા ગાળાના ઉકેલ માટે કામ થતું નથી. એનજીઓ, સામાજિક કાર્યકર્તાઓ અને રાજકીય પક્ષોની જવાબદારી વધે છે.
આ ઘટના પછી પોલીસ બંદોબસ્ત વધારવામાં આવ્યો છે, પરંતુ મૂળ સમસ્યાનું નિરાકરણ શું? જાતિવાદ વિરુદ્ધ જાગૃતિ, કડક કાયદાનો અમલ, સમાન અધિકારોની ખાતરી અને સામાજિક સંવાદ જરૂરી છે. અન્યથા આવા ગામો ખાલી થતા જશે અને સમાજમાં વિભાજન વધતું જશે.
માનવ અધિકાર અને સમાજની જવાબદારી
દલિતોના અધિકારો માનવ અધિકારો છે. બંધારણ અને કાયદા તેમને સમાનતા આપે છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા અલગ છે. આવી ઘટનાઓ ભારતની પ્રગતિને પડકારે છે. રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આ અંગે અવાજ ઉઠાવવો જોઈએ. સરકારે તાત્કાલિક હસ્તક્ષેપ કરીને વિશ્વાસુ વાતાવરણ ઊભું કરવું જોઈએ જેથી આ પરિવારોને ગામ છોડવાની જરૂર ન પડે.
રૂપાલના દલિત પરિવારો માત્ર ઘર છોડવા માગે છે, તેઓ સન્માન સાથે જીવવા માગે છે. તેમની વેદના સાંભળવાનો સમય આવી ગયો છે. જો આજે અવગણના કરવામાં આવશે તો આવતી કાલે વધુ ગામોમાં આવી સ્થિતિ ઊભી થશે. ગુજરાત મોડલને સાચા અર્થમાં સમરસતાનું મોડલ બનાવવા માટે જાતિવાદની આ સાંકળ તોડવી પડશે.
આ લેખમાં વર્ણવેલી વાસ્તવિકતા એક ચેતવણી છે. સમાજે વિચારવું જોઈએ કે વિકાસ એટલે માત્ર રસ્તા અને ફેક્ટરીઓ નહીં, પરંતુ દરેક નાગરિકને સમાન સન્માન અને અવસર. રૂપાલના લોકોની આંખોમાં છલકાતી આશા અને આંસુઓને અવગણી ન શકાય.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World-27 May 2026
