-Friday World-27 May 2026
એક પ્રમુખ પદ માટે જાતિનું ખોટું ‘માસ્ક’ પહેરનારી મહિલા નેતા પર વિભાગીય સમિતિ સખત – ગુજરાત-મહારાષ્ટ્રમાં જાતિ-બદલુઓની લાંબી યાદી
છોટા ઉદેપુરના સ્થાનિક રાજકારણમાં તેજીથી ફેલાતો ભૂકંપ હવે સમગ્ર ગુજરાતની રાજનીતિને હચમચાવી રહ્યો છે. છોટાઉદેપુર નગરપાલિકાના ભાજપના વર્તમાન પ્રમુખ મંજુલાબેન છત્રસિંહ રાઠવા ના અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) જાતિ પ્રમાણપત્રને વિભાગીય વિશ્લેષણ સમિતિ, વડોદરાએ તાત્કાલિક અસરથી રદ્દ કરી દીધું છે. આ નિર્ણય સાથે માત્ર એક વ્યક્તિનું રાજકીય ભવિષ્ય જોખમમાં નથી આવ્યું, પરંતુ સત્તા મેળવવા માટે જાતિના પ્રમાણપત્રો બદલવાની વ્યવસ્થિત પ્રક્રિયાનો પર્દાફાશ થયો છે.
વર્ષ 1999 અને 2000માં જારી કરવામાં આવેલા ‘હિન્દુ રાઠવા’ ST સર્ટિફિકેટને સમિતિએ સર્વાનુમતે રદ્દ કર્યા છે. તપાસમાં ખુલાસો થયો કે મંજુલાબેન મૂળ હિન્દુ ઢેબરીયા કોળી / ઢે.કોળી જાતિના છે, જે અનુસૂચિત જનજાતિની અનામત યાદીમાં સામેલ જ નથી.
શું હતી આખી વાર્તા?
2025ની સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીમાં મંજુલાબેને વોર્ડ નંબર-4ની ST મહિલા અનામત બેઠક પરથી ચૂંટણી લડી અને જીત મેળવી. ત્યારબાદ તેઓ નગરપાલિકાના પ્રમુખ પદે પહોંચ્યા. આખી પ્રક્રિયા ‘હિન્દુ રાઠવા’ ST સર્ટિફિકેટના આધારે થઈ હતી.
વિભાગીય વિશ્લેષણ સમિતિએ શાળાના રેકોર્ડ, પરિવારના દસ્તાવેજો અને અન્ય તમામ પુરાવાઓની મહિનાઓ સુધી ઝીણવટભરી તપાસ કરી. પરિણામ: તેઓ ST નથી, પરંતુ સામાન્ય કોળી સમુદાયના છે. સમિતિએ માત્ર સર્ટિફિકેટ રદ્દ જ નથી કર્યા, પરંતુ તેને જપ્ત કરવા અને ‘રદ્દ’નો સ્પષ્ટ સિક્કો મારવાનો આદેશ પણ આપ્યો છે.
કાયદાકીય અને રાજકીય અસરો
ગુજરાત અનુસૂચિત જાતિ, અનુસૂચિત આદિજાતિ અને અન્ય પછાત વર્ગ અધિનિયમ-2018ની કલમ 11 અને 12 હેઠળ વહીવટી તંત્રને કડક કાર્યવાહી કરવાના આદેશ આપવામાં આવ્યા છે. આનો અર્થ છે કે મંજુલાબેનના પ્રમુખ પદ અને કાઉન્સિલર પદ બંને પર કાયદાકીય સંકટ ઊભું થયું છે.
ભાજપમાં આ મામલે આંતરિક ચર્ચાઓ શરૂ થઈ ગઈ છે. વિરોધી પક્ષો આને લઈને સરકાર અને પાર્ટી પર આકરા પ્રહારો કરી રહ્યા છે. “સત્તા માટે જાતિ પણ બદલાય છે” એવા આક્ષેપો સામે આવી રહ્યા છે.
ગુજરાત-મહારાષ્ટ્રમાં જાતિ બદલવાની મહામારી
છોટા ઉદેપુરની આ ઘટના અકસ્માત નથી. ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રમાં છેલ્લા એક દાયકામાં જાતિ પ્રમાણપત્રોના દુરુપયોગના અનેક કેસ સામે આવ્યા છે:
- આદિવાસી વિસ્તારોમાં રાઠવા, ભીલ, ગરાસિયા જેવી ST જાતિઓના નામે બીજી જાતિઓના લોકો અનામતનો લાભ લેતા જોવા મળ્યા છે.
- મહારાષ્ટ્રમાં કુણબી-મરાઠા વિવાદ વચ્ચે પણ અનેક નેતાઓ પર જાતિ છેતરપિંડીના આરોપ લાગ્યા છે.
- ગુજરાતમાં SC/ST/OBC અનામતમાં ખોટા સર્ટિફિકેટના આધારે નોકરીઓ, ચૂંટણીઓ અને સરકારી યોજનાઓનો લાભ લેવાના કેસ વારંવાર સામે આવે છે.
નવસારી, તાપી, ડાંગ, વલસાડ અને છોટા ઉદેપુર જેવા આદિવાસી પ્રભુત્વવાળા વિસ્તારોમાં આ પ્રકારની ઘટનાઓ વધુ સામાન્ય બની ગઈ છે. સત્તા અને અનામતના લાભ માટે જાતિનું “શોપિંગ” કરવાની પ્રવૃત્તિ વધી રહી છે.
અસર કોના પર?
સૌથી મોટો અન્યાય તો સાચા અનુસૂચિત જનજાતિના યુવાનો અને મહિલાઓ પર થાય છે. જે અનામત બેઠકો અને તકો તેમના માટે અનામત છે, તેમાં બીજા વર્ગના લોકો ઘૂસી જાય છે ત્યારે સાચા હકદારો વંચિત રહી જાય છે. આનાથી આદિવાસી સમુદાયમાં આક્રોશ વધી રહ્યો છે.
મંજુલાબેન જેવા કેસોમાં જો કડક કાર્યવાહી ન થાય તો આ પ્રવૃત્તિ વધુ વ્યાપક બનશે. પાર્ટીઓ પણ આવા “વ્યવહારુ” ઉમેદવારોને ટિકિટ આપવામાં સાવધાની રાખવી જોઈએ.
સિસ્ટમમાં ક્યાં છે કમી?
1. પ્રમાણપત્ર જારી કરવાની પ્રક્રિયા માં અપૂરતી તપાસ.
2. રાજકીય દબાણને કારણે અધિકારીઓ ઘણી વખત આંખ આડા કાન દે છે.
3. ડિજિટલ વેરિફિકેશનની અછત.
4. પોસ્ટ-ચૂંટણી તપાસ માં વિલંબ.
વિભાગીય વિશ્લેષણ સમિતિના આ નિર્ણયને કેટલાક નિષ્ણાતો “સકારાત્મક પગલું” માની રહ્યા છે. તેઓ કહે છે કે આવા કેસોમાં સખતીથી કાર્યવાહી થવી જોઈએ જેથી અનામતનો સાચો હેતુ પૂરો થાય.
સમરસતા કે સત્તા-લોભ?
ગુજરાતને વિકાસ અને સમરસતાના મોડલ તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. પરંતુ જ્યારે સત્તા માટે જાતિ બદલવાના કેસ સામે આવે છે ત્યારે આ મોડલની વાસ્તવિકતા પ્રશ્નાર્થમાં પડી જાય છે.
મંજુલાબેનના કેસે એક વાત સ્પષ્ટ કરી દીધી છે – અનામત જેવી સંવેદનશીલ વ્યવસ્થાને રાજકીય લાભ માટે વાપરવાની માનસિકતા હજુ પણ મજબૂત છે. હવે સરકાર, વહીવટી તંત્ર અને રાજકીય પક્ષોએ મળીને આ પ્રકારના દુરુપયોગને રોકવા માટે મજબૂત પગલાં લેવા જોઈએ.
છોટા ઉદેપુરના આ કેસને માત્ર એક વ્યક્તિગત મામલા તરીકે નહીં, પરંતુ સમગ્ર અનામત વ્યવસ્થાને સુધારવાની તક તરીકે જોવો જોઈએ. જેથી સાચા હકદારોને તેમનો અધિકાર મળે અને જાતિના નામે થતા ભ્રષ્ટાચારને અંત આવે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World-27 May 2026
