-Friday World-14 May 2026
બાંગ્લાદેશે એક એવો ઐતિહાસિક અને વિવાદાસ્પદ નિર્ણય લીધો છે જેણે દક્ષિણ એશિયાની પાણીની કૂટનીતિમાં નવો તાણ સર્જ્યો છે. પદ્મા નદી (ભારતમાંથી આવતી ગંગા નદીનું બાંગ્લાદેશમાં નામ) પર વિશાળ બેરેજ (બેરેજ પ્રોજેક્ટ) બનાવવાની જાહેરાત કરતાં બાંગ્લાદેશ સરકારે સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે આ પ્રોજેક્ટ માટે ભારત સાથે વાતચીત કરવાની કોઈ જરૂર નથી.
આ પ્રોજેક્ટની કુલ અંદાજિત કિંમત ૫૦,૪૪૩ કરોડ ટાકા (લગભગ ૨.૮ બિલિયન યુએસ ડોલર) છે, જે બાંગ્લાદેશના ઇતિહાસમાં પાણી સંબંધિત સૌથી મોટા પ્રોજેક્ટ્સમાંનો એક છે.
પદ્મા બેરેજ પ્રોજેક્ટ: વિગતો અને મહત્વ
બાંગ્લાદેશ વોટર ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ (BWDB) દ્વારા આ પ્રોજેક્ટને ઝડપથી આગળ વધારવામાં આવી રહ્યો છે. પ્રોજેક્ટનું સ્થળ **કુષ્ટિયા જિલ્લાના પાંગશા** વિસ્તારમાં છે, જે ફારાક્કા બેરેજથી આશરે ૧૮૦ કિલોમીટર નીચે છે.
પ્રોજેક્ટના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો:
- પદ્મા નદીમાં ૨,૯૦૦ મિલિયન ક્યુબિક મીટર પાણીનું સંગ્રહ કરવું.
- દક્ષિણ-પશ્ચિમ બાંગ્લાદેશના ૨૬ જિલ્લાઓમાં પાણીની અછત દૂર કરવી.
- કૃષિ, માછીમારી અને પીવાના પાણીની સુરક્ષા વધારવી.
- વર્ષાઋતુમાં વધારાનું પાણી સંગ્રહ કરીને શુષ્ક ઋતુમાં ઉપયોગ કરવો.
- નદીના પ્રવાહને સ્થિર કરીને લવણીકરણ (સોલિનિટી) ઘટાડવું.
પ્રોજેક્ટને બે તબક્કામાં પૂર્ણ કરવાનું આયોજન છે અને ૨૦૩૩ સુધીમાં તેનું કામ પૂરું થવાની અપેક્ષા છે. પ્રથમ તબક્કાની કિંમત આશરે ૩૩,૪૭૪ કરોડ ટાકા છે.
ફારાક્કા બેરેજ અને લાંબા સમયનો વિવાદ
આ નિર્ણય ભારતના ફારાક્કા બેરેજ (૧૯૭૫માં કાર્યરત) સાથે સીધો જોડાયેલો છે. બાંગ્લાદેશનું માનવું છે કે ફારાક્કા બેરેજને કારણે શુષ્ક ઋતુમાં પદ્મા નદીમાં પાણીનો પ્રવાહ ઘણો ઘટી ગયો છે, જેનાથી કૃષિ, પર્યાવરણ અને અર્થતંત્રને ભારે નુકસાન થઈ રહ્યું છે.
૧૯૯૬ના ગંગા પાણી બંટવારા સંધિ ની મુદત ૨૦૨૬માં પૂરી થઈ રહી છે. નવી સંધિ માટેની વાતચીતમાં કોઈ નોંધપાત્ર પ્રગતિ ન થતાં બાંગ્લાદેશે એકપક્ષીય રીતે આ પગલું ભર્યું છે.
બાંગ્લાદેશનું સ્પષ્ટ વલણ: “ભારત સાથે વાતની જરૂર નથી”
બાંગ્લાદેશની વર્તમાન વચગાળની સરકાર (મુહમ્મદ યુનુસના નેતૃત્વમાં)એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે:
- પ્રોજેક્ટ માટે મુખ્યત્વે આંતરિક ફંડિંગનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
- જો જરૂર પડે તો ચીન સહિત અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સ્ત્રોતો પાસેથી લોન લેવામાં આવી શકે છે.
- ભારત સાથેની વાતચીત પર આધાર રાખવાને બદલે સ્વતંત્ર રીતે આગળ વધવું.
આ વલણે બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં નવો તણાવ ઉભો કર્યો છે.
ભારત તરફથી પ્રતિક્રિયા અને ચિંતાઓ
ભારત આ પ્રોજેક્ટને નજીકથી જોઈ રહ્યું છે. સંભવિત અસરોમાં:
- નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પાણીનું વધારાનું પ્રવાહ અને પૂરનું જોખમ.
- પર્યાવરણીય અસર અને સેડિમેન્ટ (પલી)ના પ્રવાહમાં અવરોધ.
- ગંગા બેસિનમાં સમગ્ર પાણી વ્યવસ્થાપન પર અસર.
ભારત સરકાર હજુ સુધી આ બાબતે વિધિસર પ્રતિક્રિયા આપી નથી, પરંતુ કૂટનીતિક વર્તુળોમાં ચર્ચા તેજ છે.
વ્યાપક અસરો: પર્યાવરણ, અર્થતંત્ર અને ભૂ-રાજનીતિ
સકારાત્મક અસરો (બાંગ્લાદેશના મતે):
- ૬.૫ કરોડ લોકોને સીધો લાભ.
- કૃષિ ઉત્પાદનમાં વધારો.
- નદીઓના પુનર્જીવન અને લવણીકરણમાં ઘટાડો.
સંભવિત જોખમો:
- પલી (સેડિમેન્ટ)ના પ્રવાહમાં અવરોધ → ડેલ્ટા વિસ્તારનું ક્ષરણ.
- માછીમારી અને જીવસૃષ્ટિ પર અસર.
- ભારત-બાંગ્લાદેશ વચ્ચે પાણીના વિવાદમાં વધારો.
આ પ્રોજેક્ટ ચીનના વધતા પ્રભાવ અને બાંગ્લાદેશની “ભારત-વિરોધી” લાગણીઓ સાથે પણ જોડાયેલો છે.
ભવિષ્યની ચર્ચા અને સંભવિત ઉકેલ
નિષ્ણાતોના મતે:
- ૨૦૨૬માં ગંગા સંધિના નવીકરણમાં આ પ્રોજેક્ટ મોટી અડચણ બની શકે છે.
- બંને દેશો વચ્ચે વૈજ્ઞાનિક અને તટસ્થ અભ્યાસ જરૂરી છે.
- પાણીને “રાજકીય હથિયાર” ન બનાવતાં સહયોગી અભિગમ અપનાવવો જોઈએ.
બાંગ્લાદેશનો આ નિર્ણય એક તરફ તેની પાણી સુરક્ષાની જરૂરિયાતને રેખાંકિત કરે છે, તો બીજી તરફ અનુપ્રવાહી દેશો વચ્ચે પાણીના વિવાદની જટિલતા પણ દર્શાવે છે. ગંગા જેવી પવિત્ર અને જીવનદાયિની નદીને લઈને બંને પડોશી દેશોએ સંવાદ અને સહયોગનો માર્ગ અપનાવવો જ જોઈએ, કારણ કે પાણી કોઈ એક દેશનું નથી – તે સમગ્ર પ્રદેશનું સામૂહિક વારસો છે.
આ પ્રોજેક્ટ દક્ષિણ એશિયામાં પાણી કૂટનીતિના નવા અધ્યાયની શરૂઆત કરી શકે છે. સમય જ કહેશે કે આ નિર્ણય વિવાદને વધારશે કે નવા સહયોગનો માર્ગ ખોલશે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World-14 May 2026
