-Friday World 25 Jun 2026
શું બન્યું એ રાત્રે?
ફ્લાઈટ AI-479 એ સામાન્ય રીતે દિલ્હીથી અમૃતસરનો રૂટ લેવાનો હતો. દિલ્હીથી ઉપડીને હરિયાણા, પંજાબ થઈને સીધા અમૃતસર. કુલ 45 મિનિટની ફ્લાઈટ. ટેકઓફના 18 મિનિટ બાદ વિમાન 32,000 ફૂટની ઊંચાઈએ હતું. અચાનક કોકપિટમાં નેવિગેશન સિસ્ટમમાં "IRS FAULT" નો મેસેજ ઝબક્યો. IRS એટલે Inertial Reference System. આ સિસ્ટમ પ્લેનને કહે છે કે તે અત્યારે ક્યાં છે અને કઈ દિશામાં જઈ રહ્યું છે.
પાયલોટે સ્ટાન્ડર્ડ પ્રોસિજર મુજબ ઓટોપાયલોટ ડિસ્કનેક્ટ કર્યો. પણ ત્યાં સુધીમાં વિમાન 12 ડિગ્રી ઉત્તર-પશ્ચિમ તરફ ફંટાઈ ચૂક્યું હતું. GPS બેકઅપ હતું પણ ભારત-પાક બોર્ડર પાસે GPS જામિંગને કારણે તે પણ અનિયમિત ડેટા આપતું હતું.
8 મિનિટ પાકિસ્તાનના આકાશમાં
રાતના 12:08 વાગ્યે AI-479 અમૃતસરથી માત્ર 74 કિમી દૂર હતું. પણ તે અમૃતસર તરફ નહીં, લાહોર તરફ જઈ રહ્યું હતું. 12:11 વાગ્યે વિમાને આંતરરાષ્ટ્રીય બોર્ડર ક્રોસ કરી અને પાકિસ્તાનના લાહોર FIR એટલે કે ફ્લાઈટ ઈન્ફોર્મેશન રીજનમાં પ્રવેશ કર્યો.
લાહોર એર ટ્રાફિક કંટ્રોલે તરત જ વિમાનને રડાર પર જોયું. ભારત-પાક વચ્ચે ચાલતા તણાવને કારણે પાકિસ્તાને 11 જૂન 2026 થી ભારતીય રજિસ્ટર્ડ તમામ કોમર્શિયલ ફ્લાઈટ માટે પોતાનું એરસ્પેસ બંધ કરી દીધું હતું. 16 જૂનના NOTAM A0456/26 મુજબ આ પ્રતિબંધ 24 જુલાઈ 2026 સુધી લંબાવાયો હતો.
લાહોર ATC એ તરત જ 121.5 MHz ઈમરજન્સી ફ્રિકવન્સી પર વોર્નિંગ આપી: "Air India 479, this is Lahore Control. You have entered prohibited airspace. Turn heading 135 immediately and exit."
કોકપિટ વોઈસ રેકોર્ડર મુજબ કેપ્ટન પહેલા તો સમજી જ ન શક્યો. કારણ કે તેના નેવિગેશન ડિસ્પ્લેમાં વિમાન હજુ ભારતીય હદમાં જ દેખાતું હતું. કો-પાયલોટે ઝડપથી મેન્યુઅલ ચાર્ટ કાઢ્યો અને પોઝિશન ક્રોસચેક કરી. ત્યારે ખબર પડી કે તેઓ ખરેખર 18 કિમી અંદર ઘૂસી ગયા છે.
12:19 વાગ્યે કેપ્ટને તીવ્ર યુ-ટર્ન લીધો. 135 ડિગ્રી હેડિંગ પર વિમાનને વાળ્યું અને ફુલ થ્રસ્ટ સાથે ભારતીય સીમા તરફ પાછું વાળ્યું. કુલ 8 મિનિટ 42 સેકન્ડ સુધી AI-479 પાકિસ્તાનના એરસ્પેસમાં રહ્યું.
પેસેન્જરને શું ખબર પડી?
વિમાનમાં બેઠેલા મોટાભાગના પેસેન્જરને કંઈ ખબર જ ન પડી. માત્ર એકાએક વિમાન જોરથી જમણી બાજુ વળ્યું અને એન્જિનનો અવાજ વધી ગયો. સીટ નંબર 14A પર બેઠેલા અમૃતસરના વેપારી જસપાલ સિંહ કહે છે: "મને લાગ્યું કે હવામાન ખરાબ હશે. એરહોસ્ટેસ દોડાદોડ કરતી હતી પણ એનાઉન્સમેન્ટ એટલું જ થયું કે ટેકનિકલ કારણોસર રૂટ બદલ્યો છે."
ફ્લાઈટ આખરે રાતના 12:54 વાગ્યે એટલે કે 27 મિનિટ મોડી અમૃતસર પહોંચી. લેન્ડિંગ બાદ CISF અને એરપોર્ટ ઓથોરિટીએ કેપ્ટન અને કો-પાયલોટની 3 કલાક પૂછપરછ કરી.
આ સામાન્ય ભૂલ નથી, તો શું છે?
1. NOTAM નું ઉલ્લંઘન*: પાકિસ્તાને ભારતીય વિમાનો માટે એરસ્પેસ બંધ કર્યું છે. આવા સમયે ભૂલથી પણ ઘૂસી જવું એ આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમોનું ઉલ્લંઘન ગણાય. ICAO ના નિયમ 3.8 મુજબ પ્રતિબંધિત એરસ્પેસમાં ઘૂસેલા વિમાનને ઈન્ટરસેપ્ટ કરીને નીચે ઉતારી પણ શકાય છે.
2. IRS ફેલ્યોર કેમ થયું?*म: A320neo વિમાનમાં 3 IRS હોય છે. ત્રણેય એકસાથે ફેલ થાય એ ખૂબ જ રેર છે. DGCA એ પ્રાથમિક તપાસમાં જણાવ્યું કે લેસર જાયરોમાં સોફ્ટવેર ગ્લિચ હતી. એર ઈન્ડિયાએ આ જ સીરીઝના બીજા 14 વિમાનોને ગ્રાઉન્ડેડ કરી દીધા છે.
3. *मGPS જામિંગનો રોલ*म: પંજાબ બોર્ડર પાસે છેલ્લા 2 મહિનાથી હેવી GPS જામિંગ રિપોર્ટ થઈ રહ્યું છે. નેવિગેશન એક્સપર્ટ કેપ્ટન અમિતાભ કહે છે કે IRS ફેલ થાય અને GPS જામ હોય ત્યારે પાયલોટ પાસે માત્ર રેડિયો નેવિગેશન અને વિઝ્યુઅલ ફ્લાઈંગ બચે. રાતના સમયે વિઝ્યુઅલ શક્ય નથી.
*એર ઈન્ડિયા અને DGCA શું કહે છે?*
એર ઈન્ડિયાએ 23 જૂને પ્રેસ રિલીઝ બહાર પાડી. તેમાં લખ્યું: "AI-479 માં ટેકનિકલ અનિયમિતતા જોવા મળી હતી. ક્રૂ એ પ્રોફેશનલ રીતે પરિસ્થિતિ સંભાળી અને તમામ પેસેન્જર સુરક્ષિત છે. DGCA ને જાણ કરી દેવાઈ છે અને તપાસ ચાલુ છે."
DGCA એ 5 સભ્યોની કમિટી બનાવી છે. બ્લેક બોક્સ ડેટા પેરિસ મોકલાયા છે. પ્રાથમિક રિપોર્ટ 15 દિવસમાં આવશે.
*પાકિસ્તાનનું વલણ*
પાકિસ્તાન સિવિલ એવિએશન ઓથોરિટીએ કહ્યું કે તેમણે "આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રોટોકોલ મુજબ વોર્નિંગ આપી હતી". વિમાન પાછું વળી ગયું એટલે આગળ કોઈ કાર્યવાહી કરી નથી. પણ સંરક્ષણ એક્સપર્ટ માને છે કે જો વિમાન 2-3 મિનિટ વધુ અંદર રહ્યું હોત તો પાકિસ્તાન એરફોર્સના JF-17 વિમાનો ઈન્ટરસેપ્ટ કરવા પહોંચી જાત.
આ પહેલા પણ બન્યું છે?
હા. 2019 માં સ્પાઈસજેટની દુબઈ-અમૃતસર ફ્લાઈટ પણ ખરાબ હવામાનને કારણે પાક એરસ્પેસમાં ઘૂસી હતી. ત્યારે પાકિસ્તાને માનવતાના ધોરણે જવા દીધી હતી. પણ અત્યારના સંજોગો અલગ છે. 11 જૂનથી બંને દેશ વચ્ચે એરસ્પેસ બંધ છે.
મુસાફરોની સલામતીનો સવાલ
એવિએશન સેફ્ટી એક્સપર્ટ મોહન રંગનાથન કહે છે: "આ ઘટના વેકઅપ કોલ છે. IRS + GPS બંને ફેલ થાય ત્યારે શું? પાયલોટની ટ્રેનિંગમાં મેન્યુઅલ નેવિગેશન પર વધુ ભાર મૂકવો પડશે. બોર્ડર એરિયામાં ફ્લાઈટ માટે સ્પેશિયલ SOP બનાવવી જોઈએ."
હવે આગળ શું?
1. DGCA 30 દિવસમાં ફાઈનલ રિપોર્ટ આપશે.
2. એર ઈન્ડિયાએ તમામ A320neo ના IRS સોફ્ટવેર અપડેટ કરવાના શરૂ કર્યા.
3. ભારતીય વાયુસેનાએ બોર્ડરના 50 કિમી એરિયામાં સિવિલ ફ્લાઈટ માટે નવો કોરિડોર સૂચવ્યો છે.
4. પાયલોટ યુનિયને માંગ કરી છે કે GPS જામિંગ એરિયામાં નાઈટ ફ્લાઈંગ બંધ કરવામાં આવે.
*તારણ*
8 મિનિટનો આ યુ-ટર્ન ભારતીય એવિએશન માટે મોટો સબક છે. ટેક્નોલોજી ગમે તેટલી એડવાન્સ હોય, બેકઅપનું બેકઅપ પણ હોવું જોઈએ. ખાસ કરીને જ્યારે બોર્ડર ટેન્શન હોય ત્યારે એક નાની ભૂલ આંતરરાષ્ટ્રીય કટોકટી બની શકે છે. સદનસીબે આ વખતે પાકિસ્તાન ATC એ સમજદારી બતાવી અને આપણા પાયલોટે ઝડપથી કામ લીધું. બાકી 193 જિંદગી અને બે દેશોના સંબંધો દાવ પર લાગી ગયા હોત.
આ ઘટના પછી એક વાત નક્કી છે: આકાશમાં દોરેલા નકશા જમીન પરના નકશા કરતા પણ વધુ સંવેદનશીલ હોય છે. એક ખોટો વળાંક, અને વાત સરહદ પાર પહોંચી જાય.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World 25 Jun 2026
