-Friday World 8 Jul 2026
પશ્ચિમ એશિયામાં ફરી યુદ્ધના વાદળો ઘેરાઈ રહ્યા છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ત્રણ વ્યાપારી જહાજો પર હુમલા થયા બાદ અમેરિકાએ ઈરાનના દક્ષિણ વિસ્તારો પર ફરીથી આકરા સૈન્ય હુમલા શરૂ કરી દીધા છે. ગયા મહિને બંને દેશો વચ્ચે થયેલા અસ્થાયી યુદ્ધવિરામ પછી આ પહેલી મોટી સીધી અથડામણ છે. આ ઘટનાઓથી આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ વેપાર અને વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા પર ગંભીર અસર પડવાની આશંકા વધી ગઈ છે.
હુમલાની વિગતો અને તાત્કાલિક પરિણામો
સાઉદી અરેબિયા અને કતારના ઓઇલ ટેન્કરોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા. અમેરિકાએ આ હુમલાને ઈરાન સમર્થિત તત્વોનું કામ ગણાવ્યું અને તેના જવાબમાં ઈરાની વિસ્તારો પર બોમ્બમારો કર્યો. અમેરિકન નૌસેનાના નેતૃત્વવાળા જોઈન્ટ મેરિટાઇમ ઇન્ફોર્મેશન સેન્ટર (JMIC)એ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા તમામ જહાજો માટે ખતરાનું સ્તર ‘સબસ્ટૅન્શિયલ’થી વધારીને ‘સીવિયર’ (ગંભીર) કરી દીધું છે.
15 જૂન પછી આ પહેલીવાર છે જ્યારે આટલું ઊંચું એલર્ટ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. JMICએ જહાજ માલિકો અને કેપ્ટન્સને ચેતવણી આપી છે કે હવે વિસ્તારમાં નૌસૈનિક ગતિવિધિઓ વધશે, જહાજોની તપાસ તેજ થશે અને ઈરાની રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સ દ્વારા વારંવાર રોકવાની ઘટનાઓ બની શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિક્રિયાઓ
બહેરીને આ હુમલાની કડક નિંદા કરી છે અને તેને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું ગંભીર ઉલ્લંઘન ગણાવ્યું છે. સાઉદી અરેબિયા અને કતારે પણ સુરક્ષા વધારી દીધી છે. વૈશ્વિક તેલ બજારમાં અસ્થિરતા વધી છે અને ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં તીવ્ર વધઘટ જોવા મળી રહી છે.
આ દરમિયાન ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયતુલ્લા અલી ખામેનેઈના અંતિમ સંસ્કારના કાર્યક્રમો ચાલી રહ્યા છે. તેમનો તાબૂત ઈરાકના નજફ એરપોર્ટ પહોંચ્યો હતો, જ્યાં બંને દેશોના ટોચના નેતાઓએ શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કરી. ઈરાનના પ્રમુખ મસૂદ પેજેશકિયન અને વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાગચી હાજર હતા. પરંતુ અમેરિકાના હુમલાના સમાચાર મળતાં પેજેશકિયન કાર્યક્રમ અધવચ્ચે છોડીને તેહરાન જવા રવાના થઈ ગયા. આ ઘટનાએ ઈરાની નેતૃત્વમાં આંતરિક તનાવ પણ વધાર્યો છે.
પરમાણુ કરાર અને કરાર ભંગનો વિવાદ
ઈરાને અમેરિકા પર 2016ના પરમાણુ કરાર (JCPOA)નું ઉલ્લંઘન કરવાનો આરોપ લગાવ્યો છે. અમેરિકન પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે 2018માં એકપક્ષીય રીતે આ કરારમાંથી બહાર નીકળીને તેને તોડ્યો હતો. ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયે કહ્યું છે કે અમેરિકાએ ગયા મહિને થયેલા MoUની કલમ-10નું પણ ઉલ્લંઘન કર્યું છે જેમાં ઈરાની તેલ નિકાસ પર છૂટછાટો આપવામાં આવી હતી.
અમેરિકાનું કહેવું છે કે આ પગલાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં જહાજો પર થયેલા હુમલાના જવાબમાં છે. ઈરાને સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે તે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતો અને સુરક્ષાની રક્ષા માટે કોઈપણ હદ સુધી જવા તૈયાર છે.
વૈશ્વિક અસરો અને આગામી જોખમો
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના તેલ પુરવઠાનો લગભગ 20% વહન કરે છે. આ વિસ્તારમાં તણાવ વધવાથી વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર અસર પડશે. ભારત, ચીન, જાપાન અને યુરોપીયન દેશો જેવા મોટા તેલ આયાતકારો માટે આ સ્થિતિ ચિંતાજનક છે.
ભારતે પણ પોતાના જહાજો અને નાગરિકોની સુરક્ષા માટે સતર્કતા વધારી છે. વિદેશ મંત્રાલયે વિસ્તારમાં મુસાફરી કરતા ભારતીયોને સાવધાની રાખવાની સલાહ આપી છે.
ઐતિહાસિક સંદર્ભ
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ નવો નથી. 1979ની ઈરાની ક્રાંતિ પછીથી સંબંધો તણાવપૂર્ણ રહ્યા છે. 2018 પછી અમેરિકાએ ઈરાન પર આર્થિક પ્રતિબંધો વધાર્યા છે. 2020માં અમેરિકાએ ઈરાની જનરલ કાસેમ સુલેમાનીની હત્યા કરી હતી, જેના જવાબમાં ઈરાને અમેરિકન સૈન્ય બેઝ પર મિસાઈલ હુમલા કર્યા હતા.
વર્તમાન સ્થિતિમાં બંને પક્ષો વચ્ચે વાતચીતના કોઈ સ્પષ્ટ સંકેત નથી. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓએ તાત્કાલિક સંવાદની અપીલ કરી છે.
આગળની સંભાવનાઓ
આ તણાવ વધુ વિકરાળ સ્વરૂપ લઈ શકે છે. જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થયો તો વૈશ્વિક તેલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે. ભારત જેવા દેશોને વિકલ્પી માર્ગો અને સ્ટ્રેટેજિક તેલ અનામત પર આધાર રાખવો પડશે.
વિશ્વ આ વખતે પણ આશા રાખે છે કે બંને પક્ષો સંયમ દાખવશે અને વાતચીત દ્વારા સમાધાન થશે. પરંતુ વર્તમાન સ્થિતિ દર્શાવે છે કે પશ્ચિમ એશિયામાં શાંતિ હજુ દૂર છે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World 8 Jul 2026
