- Friday World 5 Aug 2026
૨૦૧૮માં સુપ્રીમ કોર્ટે એસ. રાજશેખરન વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા કેસમાં નિર્દેશ આપ્યો હતો કે નવી કાર માટે ત્રણ વર્ષ અને નવા દ્વિચક્રી વાહનો માટે પાંચ વર્ષનો થર્ડ-પાર્ટી વીમો ખરીદ સમયે જ લેવો ફરજિયાત છે. આ આદેશનો હેતુ સ્પષ્ટ હતો – અકસ્માત પીડિતોને ઝડપી અને યોગ્ય વળતર મળે અને તેમને લાંબા કાનૂની વિવાદોમાંથી બચાવવામાં આવે. પરંતુ આઠ વર્ષ પસાર થયા છતાં પરિસ્થિતિ ચિંતાજનક રહી છે. સંસદની સ્થાયી સમિતિના રિપોર્ટ મુજબ દેશમાં લગભગ ૩૦.૪૮ કરોડ રજિસ્ટર્ડ વાહનોમાંથી આશરે ૧૬.૫૪ કરોડ વાહનો પાસે માન્ય તૃતીય પક્ષ વીમો નથી. એટલે કે લગભગ ૫૬ ટકા વાહનો વીમા વગર રસ્તા પર દોડી રહ્યા છે. આ આંકડો ખરેખર આઘાતજનક છે અને તે અકસ્માત પીડિતોના પરિવારોને મોટી મુશ્કેલીમાં મૂકે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે (જસ્ટિસ સંજય કરોલ અને અન્ય) સ્પષ્ટ કહ્યું કે વીમા વગરના વાહનોને કારણે અકસ્માત પીડિતો અને તેમના પરિવારોને યોગ્ય વળતર મેળવવા માટે ખૂબ જ મુશ્કેલી પડે છે. તેઓને કોર્ટ-કચેરીના ચક્કર કાપવા પડે છે અને ઘણી વખત વળતર મેળવવામાં વર્ષો વીતી જાય છે. જ્યારે કમાનવાળો સભ્ય અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામે કે કાયમી વિકલાંગ બને ત્યારે પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ વધુ બગડે છે. તેથી અદાલતે રોડ સેફ્ટીના હિતમાં વીમાના ગાળાને એક વર્ષ વધારવાનો નિર્ણય લીધો છે. આઈઆરડીએઆઈ અને જનરલ ઈન્સ્યોરન્સ કાઉન્સિલે આ વધારાનો વિરોધ કર્યો હતો કારણ કે તેનાથી વાહન ખરીદનારાઓ પર શરૂઆતી ખર્ચ વધે છે, પરંતુ અદાલતે જાહેર હિતને પ્રાથમિકતા આપી.
હવે આગામી સમયમાં નવી કાર ખરીદતી વખતે ચાર વર્ષનો અને નવી બાઈક અથવા સ્કૂટર ખરીદતી વખતે છ વર્ષનો થર્ડ-પાર્ટી વીમો ફરજિયાત રહેશે. આઈઆરડીએઆઈને તાત્કાલિક જરૂરી નિર્દેશો જારી કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત અદાલતે ચાર સ્તરીય વીમા નીતિની પણ વ્યવસ્થા કરી છે. તેમાં ફરજિયાત થર્ડ-પાર્ટી વીમો, પેસેન્જર અથવા પિલિયન રાઈડર માટે વૈકલ્પિક કવર, માલિક-ડ્રાઈવર અને અન્ય મુસાફરો માટે પર્સનલ એક્સિડન્ટ કવર તેમજ વાહનના નુકસાન માટેનું ઓન-ડેમેજ કવર સામેલ છે. આથી ગ્રાહકોને વધુ સ્પષ્ટ વિકલ્પો મળશે અને તેઓ પોતાની જરૂરિયાત મુજબ વીમો પસંદ કરી શકશે.
માત્ર સમયગાળો વધારવાથી જ કામ નહીં થાય. અમલીકરણ મહત્વનું છે. તેથી સુપ્રીમ કોર્ટે અનેક વ્યવહારુ અને ટેક્નોલોજી આધારિત પગલાં સૂચવ્યા છે. રાજ્ય પોલીસને એવા મોબાઈલ ડિવાઈસ અને એપ્લિકેશન આપવાની સૂચના આપવામાં આવી છે જેનાથી સ્થળ પર જ વાહનના વીમાની તપાસ કરી શકાય અને તાત્કાલિક ઈ-ચલાન કાપી શકાય. આથી પોલીસને હવે કાગળ-પત્રની જરૂર નહીં પડે અને ચકાસણી ઝડપી બનશે.
વધુમાં, નેશનલ હાઈવે અને મુખ્ય માર્ગો પર લગાવેલા એએનપીઆર (ઓટોમેટિક નંબર પ્લેટ રિકગ્નિશન) કેમેરાને ઈન્સ્યોરન્સ ઈન્ફોર્મેશન બ્યુરો અને વાહન પોર્ટલ (VAHAN) ના ડેટા સાથે જોડવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે. આ સિસ્ટમથી વીમા વગરના વાહનોને આપમેળે ઓળખી શકાશે અને ઓટોમેટિક ઈ-ચલાન જારી થશે. ટોલ પ્લાઝા પર પણ આ પ્રકારની વ્યવસ્થા ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે. આ ઉપરાંત અદાલતે કેન્દ્ર સરકારને પાઈલટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવા કહ્યું છે જેમાં પેટ્રોલ પંપ પર વીમા વગરના વાહનોને ઈંધણ આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવે. આનાથી વાહન માલિકોને વીમો લેવા માટે મજબૂર કરવામાં મદદ મળશે અને અનરજિસ્ટર્ડ કે અનઈન્સ્યોર્ડ વાહનોની ઓળખ પણ સરળ બનશે.
આ નિર્ણયનો મૂળ હેતુ માત્ર કાનૂની ઔપચારિકતા પૂરી કરવાનો નથી. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ અકસ્માત પીડિતો અને તેમના પરિવારોને સમયસર અને યોગ્ય વળતર અપાવવાનો છે. દર વર્ષે લાખો રોડ અકસ્માતો થાય છે. ૨૦૨૪માં જ લગભગ ૪.૮૭ લાખ અકસ્માતો નોંધાયા હતા. આવી પરિસ્થિતિમાં જો વાહન પાસે વીમો ન હોય તો પીડિત પરિવારને ન્યાય મેળવવો અત્યંત મુશ્કેલ બની જાય છે. થર્ડ-પાર્ટી વીમો એવી વ્યવસ્થા છે જે તૃતીય પક્ષને થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ કરે છે અને તે મોટર વાહન અધિનિયમની કલમ ૧૪૬ હેઠળ ફરજિયાત છે.
આ નિર્ણયથી નવા વાહન ખરીદનારાઓને શરૂઆતમાં થોડો વધારે ખર્ચ કરવો પડશે કારણ કે લાંબા ગાળાનો વીમો એકસાથે લેવો પડશે. પરંતુ લાંબા ગાળે તે રોડ સેફ્ટી અને સામાજિક સુરક્ષા માટે ફાયદાકારક સાબિત થશે. વીમા કંપનીઓને પણ વેબસાઈટ પર વ્યાપક વીમાના ફાયદા સરળ ભાષામાં દર્શાવવાની સૂચના આપવામાં આવી છે જેથી ગ્રાહકો જાણકારીપૂર્વક નિર્ણય લઈ શકે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ આદેશ એક મોટું પગલું છે જે દેશમાં રોડ સેફ્ટીની સંસ્કૃતિને મજબૂત બનાવશે. જો આ નિર્દેશોનો અસરકારક અમલ થાય તો વીમા વગરના વાહનોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થશે અને અકસ્માત પીડિતોને વધુ સારી રીતે સુરક્ષા મળશે. વાહન માલિકોને પણ સમજવું જોઈએ કે વીમો માત્ર કાયદાની જરૂરિયાત નથી પરંતુ સામાજિક જવાબદારી પણ છે. જ્યારે આપણે રસ્તા પર વાહન ચલાવીએ છીએ ત્યારે અન્ય લોકોની સલામતી પણ આપણી જવાબદારી બને છે.
આ નિર્ણયથી સરકાર, વીમા કંપનીઓ, પોલીસ અને વાહન માલિકો સૌને સાથે મળીને કામ કરવાની જરૂર છે. ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ વધારીને અમલીકરણને મજબૂત બનાવવામાં આવે તો જ આ આદેશનો સાચો લાભ મળી શકે. ભવિષ્યમાં જો પેટ્રોલ પંપ પર વીમા તપાસની વ્યવસ્થા અમલમાં આવે તો તે વધુ અસરકારક સાબિત થશે. તેવી જ રીતે એએનપીઆર કેમેરા અને મોબાઈલ એપ્સ દ્વારા ચકાસણી વ્યવસ્થિત બનશે તો રસ્તા પર અનુશાસન વધશે.
સમગ્ર રીતે જોવામાં આવે તો સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય માત્ર વીમાના સમયગાળાનો વધારો નથી પરંતુ એક વ્યાપક સુધારાનું પગલું છે. તે અકસ્માત પીડિતોના અધિકારોને મજબૂત બનાવે છે, રોડ સેફ્ટીને પ્રોત્સાહન આપે છે અને કાયદાના અમલને ટેક્નોલોજી સાથે જોડે છે. નવા વાહન ખરીદનારાઓએ આ નવા નિયમોથી વાકેફ રહેવું જોઈએ અને વીમાની જવાબદારીને ગંભીરતાથી લેવી જોઈએ. કારણ કે સલામત રસ્તા અને સુરક્ષિત સમાજ એ આપણા બધાની સામૂહિક જવાબદારી છે.
આ આદેશના અમલ પર અદાલતે આગળની સુનાવણી પણ નક્કી કરી છે જેથી તેની પાલના થાય તેની ખાતરી કરી શકાય. આવા નિર્ણયો દેશને વધુ સલામત અને જવાબદાર બનાવવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપે છે. વાહન ચલાવતા દરેક વ્યક્તિએ યાદ રાખવું જોઈએ કે વીમો એ માત્ર કાગળનો ટુકડો નથી પરંતુ અન્યના જીવન અને આર્થિક સુરક્ષાનું રક્ષણ છે. સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયથી આ જાગૃતિ વધુ વ્યાપક બનશે તેવી આશા રાખી શકાય.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World 5 Aug 2026
