-Friday World March 26,3026
સુરેન્દ્રનગર, 26 માર્ચ 2026: લાંબા સમયથી સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના ચોટીલા અને મુળી તાલુકામાં ખનીજ માફિયાઓની બેફામ પ્રવૃત્તિઓએ સ્થાનિક વસ્તી અને વહીવટી તંત્રને પડકાર્યું હતું. પરંતુ આખરે તંત્ર જાગ્યું છે. ચોટીલા ડિવિઝનના નાયબ કલેક્ટર અને સબ ડિવિઝનલ મેજિસ્ટ્રેટ એચ.ટી. મકવાણા એ મોટી કાર્યવાહી કરતાં 19 ખનીજ માફિયાઓને સુરેન્દ્રનગર, રાજકોટ અને મોરબી જિલ્લાની હદમાંથી તડીપાર કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ કાર્યવાહી ગેરકાયદે કોલસા ખનન, વિસ્ફોટકોના અસુરક્ષિત ઉપયોગ અને આસપાસની મિલકતોને થતા નુકસાનને રોકવા માટેનું મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
ગેરકાયદે ખનનની ભયાનક વાસ્તવિકતા ચોટીલા અને મુળી તાલુકાના વિસ્તારોમાં માફિયાઓએ કોઈપણ સરકારી મંજૂરી કે પર્યાવરણીય માર્ગદર્શિકાનું પાલન કર્યા વગર 160 ફૂટ જેટલા વર્ટિકલ રેબિટ કુવા (Rat-hole style vertical shafts) ખોદ્યા હતા. આ કુવાઓમાં કોલસાના લેયર સુધી પહોંચ્યા પછી ‘સુપર પાવર 90’ અને જીલેટીક વિસ્ફોટકો નો ઉપયોગ કરીને આડી સુરંગો (horizontal tunnels) બનાવવામાં આવતી હતી. આ સુરંગોમાં મીની ટ્રેક્ટર લઈ જઈને સ્થાનિક તેમજ પરપ્રાંતીય મજૂરોને કામે લગાડવામાં આવતા હતા.
આ પ્રક્રિયા અત્યંત જોખમી હતી. વિસ્ફોટકોના અવારનવાર ઉપયોગથી આસપાસના વિસ્તારમાં ભૂગર્ભીય કંપન થતા હતા, જેના કારણે:
- આસપાસના ઘરોમાં તિરાડો પડી
- સ્કૂલો અને આંગણવાડી કેન્દ્રોને નુકસાન થયું
- વીજળીના થાંભલાઓ અને અન્ય સરકારી-ખાનગી મિલકતો અસરગ્રસ્ત થઈ
સ્થાનિક લોકો લાંબા સમયથી આ મુદ્દે અવાજ ઉઠાવતા હતા, પરંતુ માફિયાઓના રાજકીય અને આર્થિક પ્રભાવને કારણે કાર્યવાહીમાં વિલંબ થતો હતો.
તડીપારનો આદેશ: માફિયાઓ માટે મોટો ઝટકો નાયબ કલેક્ટર એચ.ટી. મકવાણાએ આદેશમાં સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે આ 19 આરોપીઓએ વિસ્ફોટકોના અસુરક્ષિત ઉપયોગ, ગેરકાયદે ખનન અને આસપાસના વિસ્તારને થતા નુકસાન માટે જવાબદાર છે. તેઓને સુરેન્દ્રનગર, રાજકોટ અને મોરબી જિલ્લાની હદમાંથી તડીપાર કરવામાં આવ્યા છે. આ આદેશ હેઠળ તેઓ આ ત્રણેય જિલ્લામાં પ્રવેશ કરી શકશે નહીં અને તેમની પ્રવૃત્તિઓ પર કડક નજર રાખવામાં આવશે.
આ કાર્યવાહી માત્ર એક ઘટના નથી, પરંતુ સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં ગેરકાયદે ખનન (ખાસ કરીને કાર્બોસેલ/કોલસા) સામેની વ્યાપક મુહિમનો ભાગ છે. છેલ્લા બે વર્ષમાં જિલ્લામાં 165થી વધુ ગેરકાયદે ખનનના કેસ નોંધાયા છે અને સરકારે ક્વિક રિસ્પોન્સ ટીમ (QRT) પણ બનાવી છે.
મજૂરોના જીવ સાથે રમત: એક માનવ અધિકારનો મુદ્દો ગેરકાયદે ખનનમાં સૌથી મોટું જોખમ મજૂરોના જીવનનું હોય છે. સુરંગોમાં મીની ટ્રેક્ટર અને વિસ્ફોટકોના ઉપયોગથી ગેસનું એકઠું થવું, કુવાનું પતન અને અચાનક વિસ્ફોટની ઘટનાઓ વારંવાર બનતી હતી. સુરેન્દ્રનગરમાં અગાઉ પણ ગેરકાયદે કોલસા ખાદાનમાં મજૂરોના મોતની ઘટનાઓ સામે આવી છે. આ માફિયાઓ મજૂરોને સસ્તા પગારે અને જોખમી કામે લગાડીને મોટા નફો કમાતા હતા.
સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે આ ખનન પ્રવૃત્તિઓ માત્ર પર્યાવરણને જ નુકસાન પહોંચાડતી નથી, પરંતુ પાણીના સ્તરને પણ અસર કરે છે અને ભૂગર્ભ જળને પ્રદૂષિત કરે છે.
તંત્રની જાગૃતિ અને આગામી પગલાં આ તડીપારના આદેશને સ્થાનિક વહીવટી અધિકારીઓ અને પોલીસ વિભાગ દ્વારા અમલમાં મૂકવાની તૈયારી ચાલી રહી છે. અધિકારીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ગેરકાયદે ખનન સામેની કાર્યવાહી સતત ચાલુ રહેશે. જિલ્લા કલેક્ટરે પણ આવી પ્રવૃત્તિઓ પર અંકુશ માટે વિશેષ ટીમોને સૂચના આપી છે.
આ કાર્યવાહી એક સંદેશ પણ આપે છે કે માફિયાઓના રાજકીય આશ્રય હોવા છતાં કાયદો ઉપર છે. જો કે, સ્થાનિક લોકો માંગ કરી રહ્યા છે કે માત્ર તડીપારથી વધુ આગળ વધીને આ માફિયાઓના આર્થિક સ્ત્રોતો (જેમ કે વાહનો, મશીનરી અને બેંક ખાતાઓ) પર પણ કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
પર્યાવરણ અને સમાજ પર અસર ગેરકાયદે કોલસા ખનનથી:
- જમીનનું ક્ષીણીકરણ (land degradation)
- પાણીનું પ્રદૂષણ - હવાનું પ્રદૂષણ
- સ્થાનિક કૃષિ અને પશુપાલનને નુકસાન થઈ રહ્યું છે.
આ વિસ્તારોમાં ખેતી પર આધારિત અર્થતંત્રને પણ અસર પહોંચી છે. સરકારે હવે પર્યાવરણીય મૂલ્યાંકન અને ટકાઉ વિકાસની દિશામાં કડક નીતિઓ અમલમાં મૂકવાની જરૂર છે.
આગળનો રસ્તો સુરેન્દ્રનગરમાં ખનીજ માફિયાઓ સામેની આ કાર્યવાહી સ્વાગતયોગ્ય છે, પરંતુ તેને સતત અને વ્યાપક બનાવવી પડશે. માફિયાઓના નેટવર્કને તોડવા માટે પોલીસ, આવક વેરા વિભાગ અને પર્યાવરણ વિભાગ વચ્ચે સંકલન જરૂરી છે. સ્થાનિક લોકો અને સામાજિક સંગઠનોને પણ આ પ્રક્રિયામાં સામેલ કરવા જોઈએ.
જો તંત્ર આ ગતિ જાળવી રાખશે તો સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં કાયદાનું શાસન સ્થાપિત થઈ શકશે અને માફિયાઓના અત્યાચારથી મુક્તિ મળશે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World March 26,3026
