શું તમે પેટ્રોલ ભરાવવા જાઓ છો ત્યારે માત્ર ઇંધણ જ લેવા માટે જાઓ છો? ઘણા લોકોને ખબર નથી કે ભારત સરકાર અને ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (IOCL, BPCL, HPCL)ના Marketing Discipline Guidelines (MDG) અનુસાર દરેક પેટ્રોલ પંપ પર કેટલીક મૂળભૂત સુવિધાઓ ગ્રાહકોને મફતમાં આપવી ફરજિયાત છે. આ સુવિધાઓ તમારા અધિકાર છે – પેટ્રોલ ભરાવો કે ન ભરાવો, તમે કોઈપણ સમયે માગી શકો છો.
આ સુવિધાઓનો ઇન્કાર કરવો અથવા પૈસા માંગવા કાયદા વિરુદ્ધ છે. ના પાડે તો તમે સીધી ફરિયાદ કરી શકો છો અને પંપ માલિકને દંડ પણ થઈ શકે છે (પહેલી વખત ₹10,000, બીજી વખત ₹25,000 અને ત્રીજી વખત ₹1,00,000 સુધીનો દંડ અને સેલ્સ સસ્પેન્ડ).
ચાલો વિગતવાર જાણીએ આ 7 મહત્વની મફત સુવિધાઓ વિશે:
1. મફત હવા ભરવાની સુવિધા (Free Air for Tyres)
તમારા વાહનના ટાયરમાં હવા ઓછી હોય તો કોઈપણ પેટ્રોલ પંપ પર મફતમાં હવા ભરાવી શકો છો. પંપ પર ડિજિટલ એર મશીન અને સ્ટાફ હોવો જરૂરી છે. આ સુવિધા ઓપરેટિંગ અવર્સમાં ઉપલબ્ધ હોવી જોઈએ અને કોઈ ચાર્જ લેવાની મનાઈ છે. ઘણા લોકો 5-10 રૂપિયા આપી દે છે, પણ તે અનાવશ્યક છે. MDG અનુસાર આ ફરજિયાત છે.
2. પીવાનું સ્વચ્છ પાણી અને ટોઇલેટની સુવિધા (Free Drinking Water & Clean Toilets)
મુસાફરી દરમિયાન તરસ લાગે તો પેટ્રોલ પંપ પર સ્વચ્છ પીવાનું પાણી મફતમાં માગી શકો છો. સાથે જ, **સ્વચ્છ ટોઇલેટ** (મહિલા અને પુરુષો માટે અલગ-अલગ) પણ મફતમાં વાપરી શકો છો. ખાસ કરીને નેશનલ હાઇવે પર આ વધુ મહત્વનું છે. તમે પેટ્રોલ ભરાવ્યું હોય કે ન હોય, પંપ માલિક આ ના પાડી શકે નહીં. સરકારી નિર્દેશો અનુસાર ટોઇલેટ સ્વચ્છ અને ઉપયોગમાં હોવા જોઈએ.
3. ઇમરજન્સી ફોન કોલની સુવિધા (Free Emergency Telephone Call)
જો તમારો મોબાઇલ બંધ થઈ ગયો હોય, બેટરી ડાઉન હોય અથવા કોઈ અકસ્માત/ઇમરજન્સી હોય તો પેટ્રોલ પંપ પરથી **એક મફત ઇમરજન્સી કોલ** કરી શકો છો. આ અધિકાર દરેક ભારતીય નાગરિકને છે અને પંપ માલિકે આ સુવિધા આપવી જરૂરી છે. પેટ્રોલ ભરાવવું ફરજિયાત નથી.
4. ફર્સ્ટ એઇડ બોક્સ (First Aid Box with Valid Medicines)
નાની-મોટી ઇજા થાય તો પેટ્રોલ પંપ પર રાખેલા **ફર્સ્ટ એઇડ બોક્સ**નો ઉપયોગ મફતમાં કરી શકો છો. તેમાં બેન્ડેજ, એન્ટિસેપ્ટિક અને અન્ય જરૂરી દવાઓ હોવી જોઈએ. દવાઓની એક્સપાયરી તારીખ તપાસવી માલિકની જવાબદારી છે. આ સુવિધા કોઈપણ વ્યક્તિ માટે ઉપલબ્ધ છે.
5. ફાયર એક્સટિંગ્વિશર અને સેફ્ટી સાધનો (Fire Extinguisher)
પેટ્રોલ પંપ પર આગના જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને ફાયર એક્સટિંગ્વિશર રાખવા જરૂરી છે. કોઈપણ વ્યક્તિ આનો ઉપયોગ કરી શકે છે. પંપ માલિકે તેને કાર્યરત અને તૈયાર રાખવું પડે છે.
6. રસીદ (Bill/Receipt) મેળવવાનો અધિકાર
તમે ₹50નું પણ પેટ્રોલ ભરાવો તો પણ વિગતવાર રસીદ માગવાનો તમારો અધિકાર છે. રસીદમાં પેટ્રોલની માત્રા, કિંમત અને અન્ય વિગતો હોવી જોઈએ. ગુણવત્તા અથવા માત્રામાં તકલીફ હોય તો ફરિયાદ માટે રસીદ જરૂરી છે. રસીદ ન આપવી કાયદા વિરુદ્ધ છે.
7. ફરિયાદ બુક, માલિકનો સંપર્ક અને માહિતી બોર્ડ (Complaint Book & Contact Details)
દરેક પંપ પર ફરિયાદ બુક (Suggestion/Complaint Register) ઉપલબ્ધ હોવી જોઈએ અને માગવા પર આપવી જરૂરી છે. સાથે જ માલિક/મેનેજરનો ફોન નંબર, કામકાજનો સમય, રજાની માહિતી અને અન્ય સંપર્ક વિગતોવાળું બોર્ડ પ્રદર્શિત હોવું જોઈએ.
જો આ સુવિધાઓ ન મળે તો શું કરવું?
- સૌપ્રથમ પંપ માલિક અથવા સ્ટાફને વિનંતી કરો.
- ના પાડે તો ફરિયાદ બુકમાં નોંધ કરો.
- વધુ અસરકારક ઉપાય: pgportal.gov.in પર જઈને Public Grievanceમાં Petroleum Ministry અથવા સંબંધિત Oil Company (IOCL/BPCL/HPCL) પસંદ કરીને ફરિયાદ નોંધાવો. ફોટા/વીડિયો સાથે અપલોડ કરવાથી કાર્યવાહી ઝડપી થાય છે.
- તમે તમારા વિસ્તારના ઓઇલ કંપનીના કસ્ટમર કેર સેન્ટર પર પણ કોલ કરી શકો છો.
આ સુવિધાઓ તમારી સુરક્ષા, સુવિધા અને અધિકારોની ખાતરી કરે છે. તમે જાગૃત બનો તો જ પંપ માલિકો પોતાની જવાબદારી નિભાવશે. આ માહિતી તમારા મિત્રો અને પરિવાર સાથે શેર કરો જેથી વધુને વધુ લોકોને તેમના અધિકારોની જાણ થાય.
નોંધ:આ માહિતી સરકારી ગાઇડલાઇન્સ અને MDG પર આધારિત છે. કેટલીક સુવિધાઓમાં સ્થાનિક પરિસ્થિતિ અનુસાર થોડા અપવાદ હોઈ શકે છે (જેમ કે મેટ્રોમાં જગ્યાની તંગી), પરંતુ મોટા ભાગના પંપ પર આ લાગુ પડે છે. હંમેશા વ્યવહારિક રીતે વર્તો અને સૌજન્યથી માગો.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World-April 27,2026
