-Friday World-April 25,2026
ગુજરાતના લાખો મુસાફરો જ્યારે નવી એસી અને વોલ્વો બસમાં બેસીને આરામથી મુસાફરી કરે છે ત્યારે તેમને લાગે છે કે ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહન વ્યવહાર નિગમ (GSRTC) સુધરી રહ્યું છે. આધુનિક બસો, સારી સુવિધાઓ અને સમયસર સેવા... પરંતુ આ ચમકદાર બાહ્ય રૂપ પાછળ જનતાની જાણ બહાર એક અલગ જ ખેલ રમાઈ રહ્યો છે.
એસટી નિગમ હાલમાં જ ૨૫૦ જેટલી પ્રીમિયમ બસો (એસી અને વોલ્વો) ખાનગી ટ્રાવેલ્સ કંપનીઓ પાસેથી ભાડે લઈને ચલાવી રહ્યું છે. આ માટે દર મહિને લગભગ ૧૩ કરોડ રૂપિયા નું ભાડું ખાનગી કંપનીઓને ચૂકવવામાં આવે છે. અને હવે નિગમ વધુ ૧,૦૦૦થી ૧,૨૦૦ નવી બસો ખાનગી પાસેથી ભાડે લેવાની તૈયારીમાં છે. આમાં ૫૦૦ એસી બસ, ૫૦૦ મિની બસ, ૧૦૦ એસી લક્ઝરી અને ૧૦૦ એસી સ્લીપર બસનો સમાવેશ થવાનો છે.
ખાનગીકરણનું નવું સ્વરૂપ: PPPના નામે ‘છાનું છપનું’ ખેલ
ગુજરાતમાં અત્યાર સુધી આરોગ્ય, શિક્ષણ અને અન્ય સેવાઓને ખાનગી હાથમાં સોંપવાની પ્રક્રિયા ચાલી છે. હવે પબ્લિક પ્રાઈવેટ પાર્ટનરશિપ (PPP) મોડલના રૂપકડા નીચે જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થાનું પણ ધીમે ધીમે ખાનગીકરણ કરવામાં આવી રહ્યું છે.
પહેલાં બસનું ઉત્પાદન અને બોડી બનાવવાનું કામ ખાનગી કંપનીઓને સોંપાયું હતું. હવે તો બસ ખરીદવાની જગ્યાએ જ નિગમ ખાનગી કંપનીઓ પાસેથી તૈયાર બસો ભાડે લઈને ચલાવવા લાગ્યું છે. એસટી કર્મચારી સંગઠનોના સૂત્રો અનુસાર, ગત શનિવારે નિગમના ઉચ્ચ અધિકારીઓની બેઠકમાં આ ટેન્ડર પ્રક્રિયા હાથ ધરવાનો નિર્ણય લેવાયો હતો.
આર્થિક ગણિત: ખરીદવું સસ્તું કે ભાડે લેવું મોંઘું?
એક નવી પ્રીમિયમ એસી/વોલ્વો/સ્લીપર બસની કિંમત આશરે ૧ કરોડથી ૧.૫ કરોડ રૂપિયા હોય છે. હાલની ૨૫૦ બસો ખરીદવા માટે લગભગ ૩૫૦ કરોડ રૂપિયા નો ખર્ચ થાય.
પરંતુ નિગમ આ ૨૫૦ બસો માટે દર મહિને ૧૩ કરોડ ભાડું ચૂકવી રહ્યું છે — એટલે વાર્ષિક ૧૫૬ કરોડ રૂપિયા. મતલબ કે અઢી વર્ષમાં જેટલું ભાડું ચૂકવાઈ જશે, તેટલામાં તો આ બસો ખરીદી લેવાય. અને એક બસ સામાન્ય રીતે ૧૦થી ૧૫ વર્ષ સુધી સેવા આપી શકે છે.
જો ૧,૨૦૦ બસો ભાડે લેવાશે તો આ ખર્ચ વધુ વિસ્ફોટક બની શકે છે. દસ વર્ષમાં ૧,૫૦૦થી ૨,૦૦૦ કરોડ રૂપિયા સુધીની રકમ ખાનગી કંપનીઓની ઝોળીમાં જઈ શકે છે. આ રકમ જો નિગમ પોતાની બસો ખરીદવામાં વાપરે તો લાંબા ગાળે જનતાને સસ્તી અને વધુ સારી સેવા મળી શકે.
પ્રતિ કિલોમીટર ભાડું રૂ. ૨૬થી ૬૩ સુધીનું ચૂકવવામાં આવે છે, જે નિગમ માટે ભારે બોજ છે.
કર્મચારીઓ પર પણ વિવાદની છાયા
માત્ર બસો જ નહીં, ડ્રાઈવર અને કંડક્ટર ની ભરતીમાં પણ આઉટસોર્સિંગની હિલચાલ ચાલી રહી છે. નિગમ ૨,૦૦૦ જેટલા ડ્રાઈવર અને ૨,૦૦૦ કંડક્ટર ખાનગી કંપનીઓ દ્વારા લેવાની વાતો વહેતી થઈ છે.
ભારતીય મઝદૂર સંઘ ના અગ્રણી વલ્લભભાઈ વાઘાણીએ આ નિર્ણયનો ઉગ્ર વિરોધ કર્યો છે. તેમણે જણાવ્યું કે ત્રણેય કર્મચારી સંગઠનો સાથે મળીને આ વિરુદ્ધ આંદોલન કરવામાં આવશે. કર્મચારીઓના હિતોને નુકસાન પહોંચાડતો કોઈ પણ નિર્ણય માન્ય નહીં રાખવામાં આવે.
જનતા માટે શું અર્થ છે?
- સુવિધા વધે છે: નવી એસી-વોલ્વો બસોની સંખ્યા વધશે, મુસાફરોને આરામ મળશે.
- લાંબા ગાળે ખર્ચ વધે છે: ભાડું વારંવાર વધારવું પડી શકે છે અથવા સરકારી સબસિડી વધારવી પડશે, જે આખરે જનતાના ટેક્સના પૈસેથી જ ચાલશે.
- નિગમની સ્વતંત્રતા ઘટે છે: ખાનગી કંપનીઓ પર અતિ આધારિત થવાથી નિગમની પોતાની ક્ષમતા અને નિયંત્રણ ઘટી શકે છે.
- રોજગાર: સરકારી નોકરીઓની જગ્યાએ આઉટસોર્સિંગથી કર્મચારીઓના અધિકારો અને સુરક્ષા પર અસર પડી શકે છે.
શું કહે છે વાસ્તવિકતા?
GSRTC એ ગુજરાતની જીવાદોરી છે. ગામડાંથી શહેર સુધી, વિદ્યાર્થીઓથી મજૂરો સુધી લાખો લોકો આ સેવા પર આધારિત છે. જો ખાનગીકરણની પ્રક્રિયા સ્વચ્છ, પારદર્શક અને જનહિતમાં હોય તો તે સારું છે. પરંતુ જ્યારે તે છાનું છપનું’ રીતે થાય, આર્થિક ગણિત અસંતુલિત હોય અને કર્મચારીઓના હિતો અવગણાય ત્યારે પ્રશ્નો ઊભા થાય છે.
નિગમે આ મુદ્દે સ્પષ્ટતા કરવી જોઈએ. શું ખરેખર બસો ખરીદવા કરતાં ભાડે લેવું વધુ ફાયદાકારક છે? કે પછી આ ખાનગી હિતોને પ્રોત્સાહન આપવાનું નવું સ્વરૂપ છે?
ગુજરાત એસટીની આ ‘છાની’ પ્રક્રિયા જનતા અને કર્મચારીઓ બંને માટે ચિંતાનો વિષય છે. પરિવહન જેવી મૂળભૂત સેવા જનતાની છે — તેને સંપૂર્ણ ખાનગી હાથમાં સોંપવાને બદલે તેને મજબૂત, આધુનિક અને ટકાઉ બનાવવી જોઈએ. જો આંદોલન થશે તો સરકાર અને નિગમે તેનો ગંભીરતાથી વિચાર કરવો પડશે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World-April 25,2026
