-Friday World-April 25,2026
પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં તણાવ વચ્ચે ભારત સરકારે રસોઈ ગેસ (LPG)ના પુરવઠાને સુરક્ષિત રાખવા માટે આક્રમક અને વ્યૂહાત્મક પગલાં લીધાં છે. દેશમાં દરરોજ આશરે 80,000 ટન LPGની માંગ છે, જેમાંથી પરંપરાગત રીતે 60% આયાત પર આધારિત હતું અને તેમાંથી લગભગ 90% ખાડી દેશો (UAE, કતાર, સાઉદી અરેબિયા, કુવૈત)માંથી આવતું હતું. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં વિક્ષેપને કારણે આ સપ્લાય ચેઈન પર અસર પડી, પરંતુ સરકારે તરત જ વિકલ્પો તૈયાર કર્યા અને સંકટને અસરકારક રીતે ટાળ્યું છે.
સરકારી ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs)ની આક્રમક ખરીદી
સરકારી ઓઇલ કંપનીઓએ (IOC, BPCL, HPCL) તાજેતરમાં અમેરિકા (US), નોર્વે, કેનેડા, અલ્જીરિયા અને રશિયા જેવા દેશો પાસેથી વધારાના LPG કાર્ગો બુક કર્યા છે. આ કાર્ગો જૂન અને જુલાઈ મહિનામાં ભારત પહોંચવાની ધારણા છે. ખાસ કરીને અમેરિકાથી સ્પોટ માર્કેટ દ્વારા ખરીદી થઈ રહી છે, જેમાં મે અને જૂન લોડિંગના કાર્ગોનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, 800,000 ટન (8 લાખ ટન) LPGના આશ્વાસનપૂર્વકના આયાત કાર્ગો પહેલેથી જ રસ્તામાં છે.
આ પગલાંથી ભારતની સપ્લાય ચેઈન વધુ મજબૂત અને વિવિધતાસભર બની છે. અગાઉની 90% ખાડી નિર્ભરતાને ઘટાડીને હવે અમેરિકા, યુરોપ અને અન્ય વિસ્તારો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. આ વિવિધતા ભવિષ્યમાં કોઈ એક ક્ષેત્રમાં તણાવ સર્જાય તો પણ પુરવઠો અવિરત રાખવામાં મદદરૂપ થશે.
ઘરેલુ ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર વધારો
પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલયે માર્ચ 2026માં LPG કંટ્રોલ ઓર્ડર જારી કરીને તમામ રિફાઇનરીઓને LPG ઉત્પાદન વધારવાનો આદેશ આપ્યો હતો. પ્રોપેન, બ્યુટેન અને અન્ય હાઇડ્રોકાર્બન સ્ટ્રીમ્સને LPG પૂલ તરફ વાળીને ઉત્પાદનમાં 25%થી 40% સુધીનો વધારો કરવામાં આવ્યો.
પરિણામે, ઘરેલુ LPG ઉત્પાદન દરરોજ 46,000થી 50,000 ટન સુધી પહોંચ્યું છે, જે કુલ માંગના આશરે 58-63%ને પહોંચી વળે છે. સંયુક્ત સચિવ સુજાતા શર્માએ જણાવ્યું હતું કે આ વધારેલું ઉત્પાદન સંપૂર્ણપણે ઘરેલુ ગ્રાહકોને આપવામાં આવી રહ્યું છે. આ પગલાંથી આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટી છે અને સ્થાનિક સ્તરે પુરવઠો મજબૂત બન્યો છે.
ખાડી દેશો પર નિર્ભરતા ઘટાડી, વૈશ્વિક વિકલ્પો અપનાવ્યા
અગાઉ ભારતની LPG આયાતનો મોટો ભાગ ખાડી દેશો પર આધારિત હતો. પરંતુ હવે સરકારે આ નિર્ભરતા ઘટાડીને અમેરિકા (જેમાં 2026 માટે 2.2 મિલિયન ટનનો લાંબા ગાળાનો કરાર પણ થયો છે), નોર્વે, કેનેડા, અલ્જીરિયા અને રશિયા જેવા વિકલ્પો તરફ વળ્યું છે. આ વિવિધતા માત્ર સંકટના સમયે જ નહીં, પરંતુ લાંબા ગાળે પણ ઊર્જા સુરક્ષા વધારશે.
સરકારે જણાવ્યું છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં વિક્ષેપ વચ્ચે પણ અનેક જહાજોને સુરક્ષિત રીતે લાવવામાં આવ્યા છે, જેમાં LPGનો મોટો હિસ્સો હતો. આ સરકારની સક્રિય અને ત્વરિત વ્યૂહરચનાનું પરિણામ છે.
સ્પોટ ખરીદી અને કિંમતોમાં સ્થિરતા
નિષ્ણાતોના મતે, સ્પોટ માર્કેટ દ્વારા તાત્કાલિક ખરીદીની નીતિ અત્યંત અસરકારક સાબિત થઈ છે. તેનાથી જરૂરિયાત મુજબ તરત જ ગેસ મળી રહે છે અને કિંમતો પર અંકુશ રાખી શકાય છે. વિવિધ દેશો પર નિર્ભરતા વધવાથી કોઈ એક વિસ્તારમાં સમસ્યા આવે તો પણ ભારતના પુરવઠાને મોટી અસર થતી નથી.
ઘરેલુ ગ્રાહકો માટે આ સારા સમાચાર છે. સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ઘરેલુ LPGને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે. બુકિંગના નિયમોમાં ફેરફાર કરીને (25 દિવસ પછી બીજું સિલિન્ડર) અને ડિજિટલ વેરિફિકેશન (OTP/Biometric) દ્વારા હોર્ડિંગ અને બ્લેક માર્કેટિંગને રોકવામાં આવ્યું છે. વાણિજ્યિક LPGમાં પણ 70% સુધી પુરવઠો સ્થિર થયો છે અને હોસ્પિટલ, શિક્ષણ સંસ્થાઓ જેવા આવશ્યક ક્ષેત્રોને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે.
આગામી મહિનાઓમાં રાહતની આશા
સરકારના આ પગલાંઓથી આગામી જૂન-જુલાઈ સુધીમાં LPGના પુરવઠામાં વધુ સ્થિરતા આવવાની અપેક્ષા છે. ઉનાળાના કારણે માંગમાં કુદરતી ઘટાડો પણ જોવા મળી રહ્યો છે, જેમાં દૈનિક બુકિંગ 46-50 લાખ સુધી ઘટ્યું છે. કોઈ પણ પ્રકારની અછત નથી અને વિતરકો પાસે પર્યાપ્ત સ્ટોક છે.
સરકારનું સ્પષ્ટ સંદેશ: ગમે તેવા પડકારજનક સંજોગો હોય, દેશમાં રસોઈ ગેસનો અવિરત પુરવઠો જાળવી રાખવામાં આવશે. આ ક્રાઇસિસને તકમાં બદલીને ભારતે ઊર્જા સુરક્ષાને વધુ મજબૂત બનાવી છે – ઘરેલુ ઉત્પાદન વધારવું, આયાત વિવિધતા વધારવી અને ત્વરિત પગલાં લેવા.
આ યોજનાથી કરોડો ઘરેલુ વપરાશકારોને રાહત મળી છે અને ભવિષ્યમાં પણ આવા સંકટોનો સામનો કરવાની તૈયારી વધી છે. સરકાર અને ઓઇલ કંપનીઓ સતત મોનિટરિંગ કરી રહ્યાં છે અને જરૂર પડે તેમ વધુ પગલાં લેવામાં આવશે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World-April 25,2026
