કોંગોના ગાઢ જંગલોમાં એક ખોટી અફવાએ આગનું રૂપ લઈ લીધું. સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થયેલા વીડિયો અને મેસેજે હજારો લોકોને એવું માનવા મજબૂર કરી દીધું કે વેક્સિન અને આધુનિક દવાઓ પુરુષોના ગુપ્તાંગને સંકોચીને અદૃશ્ય કરી દે છે. આ ડરે ભીડને પાગલ બનાવી દીધી. પરિણામે ૧૭થી વધુ નિર્દોષોના મોત થયા, જેમાં સ્વાસ્થ્ય કર્મીઓનો સમાવેશ થાય છે. આ ઘટના ડિજિટલ યુગમાં ખોટી માહિતી કેટલી ખતરનાક બની શકે છે તેની ધ્રૂજાવી દેનારી મિસાલ છે.
અફવાની શરૂઆત: સોશિયલ મીડિયાનું વિષ
ગયા વર્ષે ઓક્ટોબર ૨૦૨૫માં ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક ઓફ કોંગો (DRC)ના ટ્શોપો (Tshopo) પ્રાંતમાં આ અફવા પહેલી વાર ફેલાઈ. આ વિસ્તાર ગાઢ વરસાદી જંગલોથી ઘેરાયેલો છે. અચાનક વોટ્સએપ, ફેસબુક અને યુટ્યુબ પર વીડિયો વાયરલ થવા લાગ્યા. આ વીડિયોમાં લોકો દાવો કરતા હતા કે એક રહસ્યમય બીમારી પુરુષોના પ્રાઈવેટ પાર્ટને ધીરે ધીરે સુકાવી દે છે અથવા અદૃશ્ય કરી દે છે.
કેટલાક વીડિયોમાં ચર્ચના પાદરીઓ અને સ્થાનિક પ્રભાવશાળી વ્યક્તિઓએ આને વેક્સિન સાથે જોડીને રજૂ કર્યું. તેઓ કહેતા હતા કે સરકાર અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ વસ્તી નિયંત્રણ માટે આવી ષડ્યંત્ર કરી રહી છે. આ અફવા એટલી ઝડપથી ફેલાઈ કે ગામડાંઓમાં લોકોએ વેક્સિન લેવાની સામૂહિક અને સામૂહિક વિરોધ કરવાનું શરૂ કરી દીધું.
રોઇટર્સ અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયાના અહેવાલ મુજબ, આ ‘ઇન્ફોડેમિક’ (ખોટી માહિતીની મહામારી)એ માત્ર ટ્શોપો જ નહીં, પરંતુ આસપાસના વિસ્તારોમાં પણ હિંસાનું વાતાવરણ ઊભું કર્યું. સ્થાનિક લોકો માનતા હતા કે આઉટસાઇડર્સ, ખાસ કરીને હેલ્થ વર્કર્સ, આ બીમારી ફેલાવવા માટે આવ્યા છે.
હિંસાનું તાંડવ: નિર્દોષોના મોત
૬ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ના રોજ ઇસાંગી વિસ્તારના ઇલામ્બી ગામમાં એક ભયાનક ઘટના બની. વેક્સિનેશન સર્વે માટે આવેલા હેલ્થ વર્કર્સની ટીમ પર ભીડે હુમલો કર્યો. લોકોએ તેમને ‘બીમારી ફેલાવનારા’ તરીકે ઓળખાવ્યા. ચાર હેલ્થ વર્કર્સની હત્યા કરવામાં આવી, જ્યારે એક જીવતો બચી ગયો. આ હુમલામાં લોકોએ તેમને પીટીને અને સળગાવીને માર્યા હતા.
આ ઘટના પછી હિંસા વધુ ફેલાઈ. સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલો અનુસાર, આ અફવા સાથે જોડાયેલી હિંસામાં કુલ ૧૭થી વધુ લોકોના મોત થયા. આમાં સામાન્ય નાગરિકો, આરોપીઓ અને સ્વાસ્થ્ય કર્મીઓનો સમાવેશ થાય છે. WHOના આફ્રિકા ઇન્ફોડેમિક રિસ્પોન્સ એલાયન્સ (AIRA)એ આને ગંભીર ‘હેલ્થ મિસઇન્ફોર્મેશન ક્રાઇસિસ’ તરીકે વર્ણવ્યું છે.
એક સર્વાઇવર અને અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, ભીડે હેલ્થ વર્કર્સને ઘેરી લીધા અને તેમને પૂછ્યું, “તમે અમારા પુરુષોને નપુંસક બનાવવા આવ્યા છો?” જવાબની રાહ જોયા વિના હુમલો શરૂ થઈ ગયો. આ ઘટનાઓએ કોંગોની કાયદો વ્યવસ્થાને પણ ચકનાચૂર કરી નાખી.
અફવાની માનસિકતા: કેમ લોકો માને છે?
આફ્રિકાના ઘણા વિસ્તારોમાં પરંપરાગત વિશ્વાસ અને જાદુ-ટોના પર મજબૂત આસ્થા છે. પુરુષત્વ અને પ્રજનન ક્ષમતા સાથે જોડાયેલા ડરને સરળતાથી ઉશ્કેરી શકાય છે. અગાઉ પણ કોંગો અને પશ્ચિમ આફ્રિકામાં ‘પેનિસ સ્નેચિંગ’ અથવા ‘જાદુથી અંગ અદૃશ્ય થવાની’ અફવાઓ આવી ચૂકી છે (૨૦૦૮ની ઘટનાઓનો ઉલ્લેખ).
આ વખતે સોશિયલ મીડિયાએ તેને નવું પરિમાણ આપ્યું. વીડિયોમાં લોકો પોતાના અનુભવો વર્ણવતા હતા કે “હાથ મિલાવ્યા પછી અંગ નાનું થઈ ગયું.” કેટલાકે તેને વેક્સિન સાથે જોડ્યું. આધુનિક તબીબી સેવાઓ પર અવિશ્વાસ, સરકારી ષડ્યંત્રની થિયરી અને ગરીબી-અજ્ઞાનના મિશ્રણે આ અફવાને બળ આપ્યું.
ડિજિટલ યુગનું અંધકાર: ઇન્ફોડેમિકનું ખતરો
આ ઘટના માત્ર કોંગોની નથી. વિશ્વભરમાં કોવિડ વેક્સિનથી લઈને અન્ય રોગો સુધી અનેક અફવાઓએ હિંસા અને મોતને વેગ આપ્યો છે. ભારતમાં પણ વેક્સિન વિરોધી અફવાઓએ અસર કરી હતી. સોશિયલ મીડિયા અલ્ગોરિધમ વાયરલ કન્ટેન્ટને પ્રોત્સાહન આપે છે, જે સત્યાસત્યની તપાસ વિના લાખો લોકો સુધી પહોંચી જાય છે.
કોંગોમાં સરકાર અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓએ અફવા રોકવા માટે રેડિયો, સમુદાયના લીડર્સ અને ફેક્ટ-ચેકિંગ અભિયાન ચલાવ્યા, પરંતુ વિલંબ થઈ ગયો હતો. હિંસા શરૂ થઈ ચૂકી હતી.
પાઠ અને આગળનો રસ્તો
આ ઘટના આપણને યાદ અપાવે છે કે:
- માહિતીની જવાબદારી: દરેક વ્યક્તિએ સમાચાર શેર કરતા પહેલા તપાસવા જોઈએ.
- શિક્ષણ અને જાગૃતિ: ગરીબ અને દૂરના વિસ્તારોમાં વૈજ્ઞાનિક જાગૃતિ વધારવી જરૂરી છે.
- પ્લેટફોર્મની જવાબદારી: સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓએ વાયરલ અફવાઓને ઝડપથી રોકવી જોઈએ.
- સરકારી તત્પરતા: તબીબી અભિયાનો શરૂ કરતા પહેલા સમુદાય સાથે વાતચીત અને વિશ્વાસ બાંધવો અનિવાર્ય છે.
કોંગોની આ ત્રાસદી એક ચેતવણી છે. એક ખોટો વીડિયો, એક અવાસ્તવિક ડર અને એક પાગલ ભીડ – આ ત્રિકોણે અનેક જીવનોને નષ્ટ કરી નાખ્યા. આપણે ડિજિટલ દુનિયામાં વધુ સચેત, વધુ જવાબદાર અને વધુ વૈજ્ઞાનિક બનવું પડશે.
જો આ અફવા જેવી બીજી અફવાઓને સમયસર રોકવામાં ન આવે તો આવતીકાલે કોઈપણ દેશમાં, કોઈપણ સમુદાયમાં આવી ત્રાસદી બની શકે છે. સત્ય અને વિજ્ઞાન જ આપણો એકમાત્ર રક્ષક છે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World-10 May 2026
