1. પક્ષપલટાનો સિલસિલો: સેનાપતિ જ સામે પક્ષે જાય તો સૈનિક શું કરે?
છેલ્લા દસ વર્ષનો હિસાબ માંડો તો વેદનાનું કારણ સમજાય. એક પછી એક પ્રદેશ કક્ષાના હોદ્દેદાર, પૂર્વ મંત્રી, વર્તમાન ધારાસભ્ય, યુવા ચહેરા તરીકે ઉભરેલા નેતા અને વિપક્ષના નેતાનો દરજ્જો ભોગવનારાઓએ કોંગ્રેસ છોડી. આ બધા ચહેરા એક સમયે ગુજરાત કોંગ્રેસના પોસ્ટર બોય હતા. આજે એ જ ભાજપના મંચ પરથી કોંગ્રેસની નીતિરીતિ સામે સવાલ ઉઠાવે છે.
વિચારધારા બદલાય એ લોકશાહીમાં સ્વાભાવિક છે. પણ જ્યારે પક્ષપલટો માત્ર ટિકિટ, મંત્રીપદ કે સત્તાની લાલચે થતો હોય ત્યારે જમીની કાર્યકરનો ભરોસો ભાંગે છે. મતદાર સીધો સવાલ કરે છે: જેને અમે પાંચ વર્ષ માટે ચૂંટીને મોકલ્યા એ જ બે વર્ષમાં પલટી મારી જાય, તો અમારો વોટ શા માટે એક જ પક્ષના ખાતામાં કાયમી જમા રહે? નેતાની વફાદારીનું સરવૈયું ડગમગે ત્યારે મતદારની વફાદારીની વ્યાખ્યા પણ બજાર ભાવે બદલાય.
2. વોટ બેંકનું ધોવાણ: પાયાના પથ્થર જ ખસી રહ્યા છે
એક સમયે કોંગ્રેસની તાકાત ત્રણ મજબૂત થાંભલા પર ટકેલી હતી: KHAM સમીકરણ, OBC મતદાર અને આદિવાસી પટ્ટો.
_KHAM થિયરીનું વિસર્જન_: ક્ષત્રિય, હરિજન, આદિવાસી અને મુસ્લિમ. 1980માં આ ફોર્મ્યુલાથી 149 બેઠકોનો વિક્રમ સર્જાયો હતો. આજે સ્થિતિ એ છે કે ક્ષત્રિય સમાજનું મોટાભાગનું નેતૃત્વ ભાજપ પાસે છે. દલિત સમાજમાં પણ ભાજપે ઊંડી પેઠ ઉભી કરી દીધી છે. આદિવાસી પટ્ટાની 27માંથી 24 બેઠક 2022માં ભાજપે જીતી લીધી. મુસ્લિમ મતદાર પણ હવે નવા પ્રાદેશિક પક્ષ અને AIMIM વચ્ચે વહેંચાઈ ગયો છે.
_OBC અને ગ્રામ્ય ગઢમાં ગાબડાં_: 2022ની ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસ માત્ર 17 બેઠકે સમેટાઈ ગઈ. ગ્રામ્ય ગુજરાત જે દાયકાઓ સુધી કોંગ્રેસનો અભેદ કિલ્લો ગણાતો, ત્યાં પણ આજે કમળ ખીલી ગયું છે. યુવા મતદારને કોંગ્રેસમાં ભવિષ્ય દેખાતું નથી, કારણ કે સંગઠનમાં યુવા ચહેરાને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં સ્થાન જ નથી.
મતદાર હવે સમજદાર છે. એ જોવે છે કે મારો વોટ જેને આપું છું એ પાંચ વર્ષ પક્ષમાં ટકે છે કે નહીં. જ્યારે ધારાસભ્યની ખુરશી પર બેસનાર જ અધવચ્ચે પક્ષ બદલી નાખે, ત્યારે મતદાર પણ કાયમી વિકલ્પ શોધી લે છે.
3. "સાત આઠ વ્યક્તિનું વર્તુળ": સંગઠનની સૌથી મોટી કેન્સરગ્રસ્ત ગાંઠ
ગુજરાત કોંગ્રેસ સામે સૌથી મોટી ફરિયાદ આ જ છે. નિર્ણય પ્રક્રિયા અમદાવાદના રાજીવ ગાંધી ભવનના એકાદ રૂમ અને દિલ્હીથી આવતા પ્રભારી નેતાઓ પૂરતી સીમિત થઈ ગઈ છે. ટિકિટ વહેંચણીથી માંડીને આંદોલનની રણનીતિ સુધીનું સંચાલન 7-8 લોકોનું વર્તુળ કરે છે.
જિલ્લા પ્રમુખ, તાલુકા પ્રમુખ કે બૂથ લેવલના કાર્યકરને કોઈ પૂછતું નથી. મહિલા મોરચાના હોદ્દેદાર કે યુવા સંગઠનના પ્રમુખને મંચ પર સ્થાન મળે છે, નિર્ણયમાં નહીં. પરિણામ એ આવે કે નિષ્ઠાવાન કાર્યકર કાં તો ઘરે બેસી જાય છે, કાં તો સામેના પક્ષનો ખેસ પહેરી લે છે.
ભાજપની સફળતાનું રહસ્ય પન્ના પ્રમુખ સુધીનું માળખું છે. કોંગ્રેસ પાસે અનેક બૂથ પર માણસ જ નથી. કારણ સ્પષ્ટ છે: વર્તુળની બહારના માણસને મહત્વ મળતું જ નથી.
4. મતદારને બધું દેખાય છે: કાચું ક્યાં કપાય છે એ ખબર છે
ગુજરાતનો મતદાર રાજકારણની ચાલ સમજે છે. એ ચાર વાત નોંધે છે:
1. _વિશ્વાસનું સંકટ_: જે પક્ષ પોતાના ચૂંટાયેલા ધારાસભ્યોને જ સાચવી ન શકે એ રાજ્ય કઈ રીતે ચલાવશે?
2. _વિઝનનો દુકાળ_: સામે પક્ષ "ડબલ એન્જિન" અને "વિકાસ"ના નામે મત માંગે છે. કોંગ્રેસનો પોઝિટિવ એજન્ડા શું છે? માત્ર "ભાજપ હટાવો"થી ચૂંટણી જીતાતી નથી.
3. _હારેલી માનસિકતા_: 2022ની કારમી હાર પછી વિપક્ષના નેતાની પસંદગીમાં જ મહિનાઓ નીકળી જાય ત્યારે કાર્યકરમાં જુસ્સો ક્યાંથી આવે?
4. _ગઠબંધનનો ગૂંચવાડો_: નવા પ્રાદેશિક પક્ષ સાથે જવું કે એકલા લડવું? દિલ્હીની અસમંજસથી ગુજરાતનો કેડર ગૂંચવાય છે. મતદારને ધૂંધળો નહીં, ચોખ્ખો વિકલ્પ જોઈએ છે.
5. હવે શું? વર્તુળ તૂટશે કે કોંગ્રેસનું કદ બની જશે?
આંકડા ચિંતાજનક છે. 2017માં 41.4% વોટ શેર ધરાવનારી કોંગ્રેસ 2022માં 27.3% પર આવી ગઈ. સીધો 14% નો ઘટાડો. આ મત નવા પ્રાદેશિક પક્ષ અને ભાજપ તરફ વળી ગયો.
શહેરી મધ્યમ વર્ગને નવો વિકલ્પ આકર્ષી રહ્યો છે. OBC અને ગ્રામ્ય મતદાર ભાજપ સાથે સ્થિર થઈ ગયો છે. કોંગ્રેસ પાસે બચ્યો છે પરંપરાગત લઘુમતી મત અને અમુક દલિત-આદિવાસી વિસ્તાર. એ પણ ધીરે ધીરે સરકી રહ્યો છે.
_વર્તુળમાંથી બહાર નીકળવાના પાંચ રસ્તા:_
1. _નેતૃત્વમાં સર્જરી_: વય મર્યાદાનો નિયમ કડકાઈથી લાગુ પડે. પ્રદેશ પ્રમુખથી માંડીને જિલ્લા પ્રમુખ સુધીના હોદ્દા પર જમીન સાથે જોડાયેલા, 50 વર્ષથી નાની ઉંમરના ચહેરાને જવાબદારી મળે.
2. _વૈચારિક સ્પષ્ટતા_: સોફ્ટ હિન્દુત્વ અને સેક્યુલરિઝમ વચ્ચે ઝોલા ખાવાનું બંધ કરો. એક રાજકીય લાઇન પકડો અને પાંચ વર્ષ એના પર અડગ રહો. બે હોડીમાં પગ રાખનાર ડૂબે જ છે.
3. _365 દિવસનું રાજકારણ_: ચૂંટણીના છ મહિના પહેલા જાગવાને બદલે બૂથ કમિટીથી લઈને પ્રદેશ કક્ષા સુધીનું સંગઠન સતત સક્રિય રાખો. કાર્યકરને માત્ર ઝંડા પકડવા નહીં, નિર્ણયમાં ભાગીદાર બનાવો.
4. _પક્ષપલટા પર કાયમી પ્રતિબંધ_: ધારાસભ્ય કે સાંસદ તરીકે ચૂંટાયા પછી પક્ષ છોડનારા માટે કોંગ્રેસના દરવાજા કાયમ માટે બંધ કરો. "આયારામ ગયારામ" સંસ્કૃતિ બંધ થશે તો જ કાર્યકરને ભરોસો બેસશે.
5. _શેરીનું રાજકારણ_: મોંઘવારી, બેરોજગારી, પેપર લીક, ખેડૂતોના પ્રશ્ને ગાંધીનગરથી માંડીને ગામડા સુધી સતત આંદોલનાત્મક કાર્યક્રમ આપો. માત્ર સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટથી જનતા જોડાતી નથી.
અંતિમ વાત: માલિક મતદાર છે, નોકર નેતા
લોકશાહીમાં અંતિમ ચુકાદો મતદારનો હોય છે. પ્રદેશ પ્રમુખ, પૂર્વ મંત્રી કે ધારાસભ્ય પક્ષ બદલે એ એમનો અંગત નિર્ણય હોઈ શકે. પણ જ્યારે કરોડો મતદાર પક્ષ બદલે ત્યારે એ સામૂહિક જનાદેશ હોય છે. ગુજરાતે 30 વર્ષથી કોંગ્રેસને સત્તાથી દૂર રાખી છે, એની પાછળ જનતાનું ગણતરીપૂર્વકનું કારણ છે.
જો હજુ પણ કોંગ્રેસ "સાત આઠ વ્યક્તિના વર્તુળ"માં જ રમ્યા કરશે, તો 2027માં 17નું આંકડું પણ સપનું બની જશે. વોટ બેંક વિકલ્પ માટે તૈયાર જ બેઠી છે. એને જોઈએ છે માત્ર એક ભરોસાપાત્ર, લડાયક અને 24 કલાક હાજર રહેનારો વિકલ્પ.
એ વિકલ્પ કોંગ્રેસ બનશે કે કોઈ બીજો, એનો નિર્ણય આજે રાજીવ ગાંધી ભવનના બંધ રૂમમાં લેવાશે. વર્તુળ તોડવાનો આખરી સમય પાકી ગયો છે. નહીં તો વર્તુળ જ કોંગ્રેસનું કદ બનીને ઇતિહાસમાં નોંધાઈ જશે. મતદારે તો કાચું ક્યાં કપાય છે એ ક્યારનું પારખી લીધું છે. હવે દડો નેતૃત્વના કોર્ટમાં છે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World - May 5, 2026
