28 ફેબ્રુઆરી 2026થી મધ્ય-પૂર્વમાં ભડકેલા અમેરિકા-ઈઝરાયલ અને ઈરાન વચ્ચેના યુદ્ધે દુનિયાની ઊંઘ હરામ કરી દીધી છે. હોર્મુઝની ખાડીમાંથી પસાર થતાં ઓઈલ શિપિંગ રૂટ પર પહેલેથી જ ખતરો મંડરાઈ રહ્યો હતો. હવે આ આગમાં ઘી હોમવાનું કામ સમુદ્રી ચાંચિયાઓએ કર્યું છે. યમનના તટ પાસે એડનની ખાડીમાં ‘યુરેકા’ નામનું ઓઈલ ટેન્કર લૂંટારુઓએ હાઈજેક કરી લીધું છે અને તેને સોમાલિયા તરફ વાળી દીધું છે. આ ઘટનાએ વૈશ્વિક ઓઈલ સપ્લાય ચેન સામે નવો મોરચો ખોલી દીધો છે.
શું છે સમગ્ર ઘટના? કેવી રીતે થયું હાઈજેક?
યમનના શબવા પ્રાંતના કિનારેથી પસાર થઈ રહેલા ‘યુરેકા’ ટેન્કર પર અચાનક અજ્ઞાત હથિયારધારી લૂંટારુઓ તૂટી પડ્યા. પ્રત્યક્ષદર્શીઓના જણાવ્યા મુજબ નાની સ્પીડ બોટમાં આવેલા 7થી 8 હુમલાખોરોએ જબરદસ્તી ટેન્કર પર ચઢીને ક્રૂને બંધક બનાવી લીધા. ગણતરીની મિનિટોમાં જહાજનું નિયંત્રણ લૂંટારુઓના હાથમાં આવી ગયું.
‘યુરેકા’ ટોગો દેશના ધ્વજ હેઠળ નોંધાયેલું છે. શિપિંગ ડેટા મુજબ તેને છેલ્લે માર્ચના અંતમાં UAEના ફુજૈરાહ પોર્ટ પર લોડિંગ કરતા જોવામાં આવ્યું હતું. ત્યાંથી નીકળ્યા બાદ તે ક્યાં જઈ રહ્યું હતું તેની સત્તાવાર માહિતી હજુ સામે આવી નથી. પરંતુ એડનની ખાડી એ લાલ સમુદ્ર અને અરબ સાગરને જોડતો મહત્ત્વનો માર્ગ છે. અહીંથી રોજ લાખો બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ યુરોપ અને એશિયા પહોંચે છે.
યમન કોસ્ટ ગાર્ડ એલર્ટ: સોમાલિયા તરફ લઈ જવાઈ રહ્યું છે જહાજ
યમન કોસ્ટ ગાર્ડે તાત્કાલિક નિવેદન જારી કરીને ઘટનાની પુષ્ટિ કરી છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ ટેન્કરનું ચોક્કસ લોકેશન ટ્રેસ કરી લેવાયું છે. સેટેલાઈટ અને રડારથી તેના પર 24 કલાક નજર રાખવામાં આવી રહી છે. હાલ લૂંટારુઓ જહાજને સોમાલિયાના પૂર્વીય કિનારા તરફ લઈ જઈ રહ્યા છે.
સોમાલિયાનો કિનારો સમુદ્રી લૂંટ માટે કુખ્યાત છે. વર્ષ 2011માં અહીં ચાંચિયાગીરી ચરમસીમાએ હતી. દર મહિને 3થી 4 જહાજ હાઈજેક થતાં હતાં. બાદમાં અમેરિકા, ભારત, ચીન અને EUના સંયુક્ત નેવી ઓપરેશન ‘એટલાન્ટા’ને કારણે 2018 પછી આ ઘટનાઓ લગભગ બંધ થઈ ગઈ હતી. પરંતુ ઈરાન-અમેરિકા યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ છેલ્લા 2 મહિનામાં ફરી ચાંચિયાઓ સક્રિય થયા છે. EU નેવલ ફોર્સના રિપોર્ટ મુજબ માત્ર એપ્રિલમાં જ આ વિસ્તારમાં 3 મોટા હાઈજેક પ્રયાસો નોંધાયા છે.
યુદ્ધ અને લૂંટનું જોડાણ? શું છે એક્સપર્ટનો મત
સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે શું ‘યુરેકા’નું હાઈજેક ઈરાન-અમેરિકા યુદ્ધ સાથે જોડાયેલું છે? હાલ પુરાવા એવા કોઈ સીધા જોડાણ તરફ ઈશારો કરતા નથી. સમુદ્રી સુરક્ષા એક્સપર્ટ માને છે કે યુદ્ધને કારણે હોર્મુઝ અને લાલ સમુદ્રમાં મોટી નૌસેનાઓ વ્યસ્ત છે. અમેરિકા અને બ્રિટનના યુદ્ધ જહાજો ઈરાન પર નજર રાખવામાં લાગેલા છે. આ સુરક્ષા ગેપનો ફાયદો સોમાલિયાના ચાંચિયાઓ ઉઠાવી રહ્યા છે.
બીજી થિયરી એ છે કે યુદ્ધને કારણે ઓઈલના ભાવ આસમાને પહોંચ્યા છે. બ્લેક માર્કેટમાં એક ટેન્કરનો માલ કરોડોમાં વેચાય છે. એટલે લૂંટારુઓ માટે આ ‘ગોલ્ડન ચાન્સ’ છે. ‘યુરેકા’માં કેટલું ઓઈલ હતું તે હજુ જાહેર થયું નથી, પણ અંદાજ છે કે તેમાં 1 લાખ બેરલથી વધુ ક્રૂડ હોઈ શકે.
દુનિયા પર શું અસર? ઓઈલ સંકટ વધુ ઘેરાશે
હોર્મુઝની ખાડી દુનિયાના 20% ઓઈલ સપ્લાયનો રૂટ છે. યુદ્ધને કારણે વીમા કંપનીઓએ અહીંથી પસાર થતાં જહાજોનું પ્રીમિયમ 500% વધારી દીધું છે. ઘણી કંપનીઓએ આફ્રિકા ફરીને લાંબો રસ્તો લેવાનું શરૂ કર્યું છે, જેનાથી ભાડું અને સમય બંને વધે છે.
હવે એડનની ખાડીમાં પણ ચાંચિયાનો ખતરો વધતાં શિપિંગ કંપનીઓની મુશ્કેલી બમણી થઈ ગઈ છે. આફ્રિકાનો વિકલ્પ પણ સલામત રહ્યો નથી. ઇન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સી માને છે કે જો આ હુમલા ન અટક્યા તો મેના અંત સુધીમાં ક્રૂડ 150 ડોલર પ્રતિ બેરલને પાર કરી જશે. ભારત જેવા દેશો કે જે 85% ઓઈલ આયાત કરે છે, તેમના માટે પેટ્રોલ-ડીઝલ વધુ મોંઘા થવાનું નક્કી છે.
ક્રૂ મેમ્બર્સનું શું? બચાવ અભિયાન કેવી રીતે ચાલશે?
‘યુરેકા’ પર કુલ 22 ક્રૂ મેમ્બર્સ હોવાની માહિતી છે. તેમાં ભારતીય, ફિલિપિનો અને યુક્રેનિયન નાગરિકો સામેલ છે. સોમાલિયાના ચાંચિયાઓ સામાન્ય રીતે ખંડણી માટે ક્રૂને બંધક બનાવે છે. 2011માં ‘MV આઇસબર્ગ’ના ક્રૂને 3 વર્ષ બંધક રાખ્યા બાદ 50 લાખ ડોલરની ખંડણી લઈને છોડ્યા હતા.
યમન સરકારે કહ્યું છે કે તેઓ ઓમાન, સાઉદી અને EU નેવી સાથે મળીને બચાવ અભિયાન ચલાવી રહ્યા છે. પરંતુ સોમાલિયાના પન્ટલેન્ડ વિસ્તારમાં સરકારનું નિયંત્રણ ન હોવાથી કમાન્ડો ઓપરેશન જોખમી છે. મોટાભાગે ખંડણી આપીને જ મામલો ઉકેલાય છે.
આગળ શું? શું ફરી 2011 જેવી સ્થિતિ થશે?
સંયુક્ત રાષ્ટ્રએ તાત્કાલિક બેઠક બોલાવી છે. ભારતીય નૌસેનાએ પણ અરબ સાગરમાં પેટ્રોલિંગ વધારી દીધું છે. INS ચેન્નઈ અને INS કોલકાતા જેવા યુદ્ધ જહાજોને એડનની ખાડી તરફ રવાના કરાયા છે.
પરંતુ સવાલ એ છે કે જ્યાં સુધી ઈરાન-અમેરિકા યુદ્ધ ચાલુ રહેશે, ત્યાં સુધી મોટી તાકાતોનું ધ્યાન વહેંચાયેલું રહેશે. આ સ્થિતિ ચાંચિયાઓ માટે મોકળું મેદાન પૂરું પાડે છે. જો આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયે ઝડપથી સંયુક્ત કાર્યવાહી ન કરી, તો 2011 જેવી ‘ચાંચિયાઓની સીઝન’ ફરી આવી શકે છે. અને આ વખતે દુનિયા પહેલેથી જ યુદ્ધ અને મોંઘવારીના બેવડા મારથી પીડાઈ રહી છે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World-May 3,2026
