-Friday World-18 May 2026
ઈરાન-અમેરિકા સંબંધોની જટિલતા
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના સંબંધો છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓથી અત્યંત તણાવપૂર્ણ રહ્યા છે. તાજેતરમાં અમેરિકા અને ઇઝરાયેલના હુમલા પછી જે નાજુક યુદ્ધવિરામ લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો, તેના ૧૦ અઠવાડિયા પછી પણ સ્થિતિ સ્થિર થઈ શકી નથી. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનના જવાબને “સંપૂર્ણ અસ્વીકાર્ય” જાહેર કર્યો છે. આ પરિસ્થિતિમાં તેલ અને ગેસના ભાવ વધવાનું મુખ્ય કારણ બનેલા પાંચ મહત્ત્વના મુદ્દાઓ પર વિગતવાર નજર કરીએ.
૧. યુરેનિયમ સંવર્ધન કાર્યક્રમ
ઈરાનનો યુરેનિયમ સંવર્ધન કાર્યક્રમ અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ માટે સૌથી મોટી ચિંતાનો વિષય છે. અમેરિકા ઈરાનને સંપૂર્ણપણે સંવર્ધન રોકવાની માંગ કરે છે, જ્યારે ઈરાન તેને પોતાના સાર્વભૌમ અધિકાર તરીકે જુએ છે. અમેરિકાની ૧૪ સૂત્રી યોજનામાં આ મુદ્દો સૌથી અગ્રેસર છે.
૨. સંવર્ધિત યુરેનિયમના ભંડારનું ભવિષ્ય
ઈરાન પાસે ૬૦ ટકા સ્તરે સંવર્ધિત યુરેનિયમનો વિશાળ સંગ્રહ છે. અમેરિકા આ ભંડારને નષ્ટ કરવા અથવા કડક મર્યાદામાં લાવવાની માંગ કરી રહ્યું છે. ઈરાન આને પોતાના અધિકારનું ઉલ્લંઘન માને છે અને કહે છે કે તે પોતાના અધિકારો છોડવા તૈયાર નથી.
૩. હોર્મુઝ સામુદ્રધુની પર નિયંત્રણ અને જહાજોનું આવાગમન
વિશ્વના તેલ પરિવહનનું સૌથી મહત્ત્વનું માર્ગ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ છે. ઈરાન આ સ્ટ્રેટ પર પોતાનું સાર્વભૌમ અધિકાર માને છે અને તેને બિનશરતી ખોલવાની અમેરિકાની માંગને નકારે છે. જો આ સ્ટ્રેટ બંધ રહે અથવા તણાવ વધે તો વૈશ્વિક તેલ પુરવઠો ગંભીરપણે અસરગ્રસ્ત થાય છે, જેના કારણે ભાવ વધે છે.
૪. ઈરાન સમર્થિત સમૂહોની પ્રવૃત્તિઓ
યમનના હુતીઓ, લેબનોનના હિઝબુલ્લાહ, ઈરાક અને સીરિયામાં ઈરાન સમર્થિત જૂથોની પ્રવૃત્તિઓ અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ માટે મોટી સમસ્યા છે. અમેરિકા આ જૂથો પર પ્રતિબંધ અને તેમની પ્રવૃત્તિઓ રોકવાની માંગ કરે છે, જ્યારે ઈરાન તેમને પોતાના વ્યૂહાત્મક સાથીઓ માને છે.
૫. બેલિસ્ટિક મિસાઈલ કાર્યક્રમ
ઈરાનનો બેલિસ્ટિક મિસાઈલ કાર્યક્રમ અમેરિકા માટે લાલ રેખા છે. અમેરિકા આ કાર્યક્રમ પર કડક પ્રતિબંધ અને મર્યાદાઓ મૂકવા માંગે છે, જ્યારે ઈરાન તેને પોતાની સુરક્ષા માટે જરૂરી માને છે.
અમેરિકાની ૧૪ સૂત્રી યોજના અને ૩૦ દિવસની સમયસીમા
અમેરિકાએ એક વ્યાપક ૧૪ પોઈન્ટ પ્લાન રજૂ કર્યો છે, જેમાં ઉપરોક્ત તમામ મુદ્દાઓ સામેલ છે. આ યોજનામાં ૩૦ દિવસની સમયસીમા પણ નક્કી કરવામાં આવી છે જેથી બાકીના મુદ્દાઓ પર વાતચીત આગળ વધી શકે. ટ્રમ્પે કહ્યું છે કે ઈરાને આ પ્રસ્તાવ સ્વીકારવો જ પડશે.
ઈરાનની મજબૂત સ્થિતિ અને માંગણીઓ
ઈરાન આ પ્રસ્તાવોને સ્પષ્ટપણે નકારી રહ્યું છે. તે કહે છે કે અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ યુદ્ધમાં હારી ગયા છે. ઈરાનની મુખ્ય માંગણીઓ આ પ્રમાણે છે:
- તાત્કાલિક અને સ્થાયી યુદ્ધવિરામ
- તમામ આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવવા
- યુદ્ધમાં થયેલા નુકસાનનું વળતર
- હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર ઈરાનના સાર્વભૌમ અધિકારને સ્વીકારવો
- પરમાણુ મુદ્દે વાતચીત યુદ્ધવિરામ પછી જ
ઈરાનના અધિકારીઓ કહે છે કે બે મહાસત્તાઓ સામે ઊભા રહીને પણ તેઓ પોતાના અધિકારો છોડવા તૈયાર નથી.
વૈશ્વિક તેલ બજાર પર અસર
આ તણાવને કારણે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. ભારત, ચીન, યુરોપ જેવા મોટા આયાતકાર દેશોને સીધી અસર પડી રહી છે. ગુજરાત સહિત સમગ્ર ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધવાની શક્યતા વધી ગઈ છે. ખેડૂતો, વ્યવસાયીઓ અને સામાન્ય નાગરિકો મોંઘવારીના માર સહન કરી રહ્યા છે.
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના આ પાંચ મુખ્ય મુદ્દાઓ વિના વાસ્તવિક સમાધાન મુશ્કેલ છે. અમેરિકા-ઇઝરાયેલની આક્રમક વ્યૂહરચના અને ઈરાનની સાર્વભૌમત્વની જીદ વચ્ચે વિશ્વના સામાન્ય નાગરિકોને મોંઘવારીનું ભારે ભોગવવું પડી રહ્યું છે. જ્યાં સુધી આ મુદ્દાઓ પર વાસ્તવિક સમજૂતી નહીં થાય, ત્યાં સુધી તેલ-ગેસના ભાવ સ્થિર થવાની આશા ઓછી છે.
આ સ્થિતિ ફરી એક વાર સાબિત કરે છે કે વૈશ્વિક ભૂ-રાજનીતિના રમતમાં સામાન્ય માણસની જીવનશૈલી અને અર્થતંત્ર સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત થાય છે. વિશ્વે હવે આ તણાવનું શાંતિપૂર્ણ અને વાજબી નિરાકરણ શોધવું જોઈએ.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World-18 May 2026
