- Friday World 28 Jun 2026
નવી દિલ્હી, ૨૮ જૂન ૨૦૨૬ – પશ્ચિમ એશિયાના રણમેદાનમાં શાંતિના તમામ પ્રયાસો એક વાર ફરી ધૂળમાં મળી ગયા છે. માત્ર ગણતરીના દિવસો પહેલાં જ ૧૭ જૂને અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલા અંતિમ યુદ્ધવિરામ કરારની કાળી રાત્રિમાં અમેરિકાએ ઈરાનના અનેક મહત્વના સૈન્ય ઠેકાણાઓ અને ડ્રોન લોન્ચિંગ સાઈટ્સ પર શક્તિશાળી એરસ્ટ્રાઈક કર્યા છે. અમેરિકન પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ કાર્યવાહીને સમર્થન આપતાં કડક ભાષામાં ચેતવણી આપી છે કે “જો ઈરાને પોતાનું વર્તન નહીં બદલ્યું તો તેનું અસ્તિત્વ જ મટી જશે.”
આ ઘટનાક્રમે વિશ્વને ફરી એક વાર યાદ અપાવ્યું છે કે હોર્મુઝની ખાડી વિશ્વ અર્થતંત્રની ધમની છે. અહીં થતી કોઈ પણ અસ્થિરતા વૈશ્વિક તેલના ભાવોને આસમાને પહોંચાડી દે છે. શનિવારે સવારે ઈરાની દળોએ પનામાના ધ્વજવાળા ‘કીકુ’ નામના ઓઈલ ટેન્કર પર ડ્રોન હુમલો કર્યો, જેમાં ૨૦ લાખ બેરલથી વધુ ક્રૂડ ઓઈલ ભરેલું હતું. આ પહેલાં જ ‘એવી એવર લવલી’ નામના અન્ય જહાજ પર પણ હુમલો થયો હતો. અમેરિકાએ તરત જ વળતી કાર્યવાહી કરીને ઈરાનને સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે યુદ્ધવિરામનું ઉલ્લંઘન સહન નહીં કરવામાં આવે.
ઘટનાક્રમની વિગતવાર તપાસ
અમેરિકન સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM) એ ઔપચારિક નિવેદનમાં જણાવ્યું છે કે આ હુમલાઓ ઈરાનની આક્રમકતાના જવાબમાં કરવામાં આવ્યા છે. અમેરિકન સેનાએ ઈરાનના મુખ્ય સૈન્ય સ્થળોને નિશાન બનાવીને ચોક્કસ હુમલાઓ કર્યા છે. આ કાર્યવાહીમાં અત્યાધુનિક સ્ટેલ્થ ફાઈટર જેટ અને ડ્રોનનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોવાની જાણકારી સામે આવી છે.
ઈરાન તરફથી પણ તીવ્ર પ્રતિક્રિયા આવી છે. ઈરાની અધિકારીઓએ કહ્યું છે કે ઈઝરાયેલે યુદ્ધવિરામનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે અને અમેરિકા તેનું સમર્થન કરી રહ્યું છે. તેમણે બહેરીનમાં અમેરિકન આર્મી બેઝ પર વળતો પ્રહાર કર્યો હોવાના અહેવાલો પણ સામે આવ્યા છે. આ ઘટનાઓએ સમગ્ર પ્રદેશને અસ્થિરતાની ધાર પર મૂકી દીધો છે.
લેબેનોનમાં પણ સ્થિતિ વણસી રહી છે. ઈઝરાયેલી દળોએ દક્ષિણ લેબેનોનના નબાતીયેહ વિસ્તારમાં ડ્રોન હુમલા ચાલુ રાખ્યા છે. હિઝબુલ્લાહના વડા નઈમ કાસિમે અમેરિકાની મધ્યસ્થતાવાળા યુદ્ધવિરામ પ્રસ્તાવને “લેબેનોનનું આત્મસમર્પણ” ગણાવીને નકારી કાઢ્યો છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જ્યાં સુધી ઈઝરાયેલી સેના દક્ષિણ લેબેનોનમાંથી સંપૂર્ણપણે પાછી નહીં હટે ત્યાં સુધી કોઈ સમાધાન શક્ય નથી.
ગાઝા પટ્ટીમાં પણ હિંસા યથાવત્ છે. આ તમામ ઘટનાઓ એકબીજા સાથે જોડાયેલી છે અને વિશ્વને એક મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય સંઘર્ષ તરફ ધકેલી રહી છે.
ઐતિહાસિક સંદર્ભ અને ભૂ-રાજકીય મહત્વ
પશ્ચિમ એશિયા કે જેને મધ્ય પૂર્વ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે લાંબા સમયથી વિવિધ સંઘર્ષોનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના તણાવની શરૂઆત ૧૯૭૯ની ઈરાની ક્રાંતિ પછી થઈ હતી. ત્યારથી બંને દેશો વચ્ચે વિવિધ મુદ્દાઓ – પરમાણુ કાર્યક્રમ, પ્રાદેશિક પ્રભાવ અને તેલના વેપાર – પર તકરાર ચાલુ છે.
હોર્મુઝની ખાડી વિશ્વના કુલ તેલ વેપારના લગભગ ૨૦ ટકા વહન માટે જવાબદાર છે. અહીં થતો કોઈ પણ વિક્ષેપ વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થાને અસર કરે છે. ભારત જેવા તેલ આયાતકાર દેશો માટે આ વિસ્તાર અત્યંત મહત્વનો છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે પણ આ પ્રદેશમાં પોતાના વ્યૂહાત્મક હિતોને મજબૂત કર્યા છે.
આ યુદ્ધવિરામનું ઉલ્લંઘન માત્ર બે દેશો વચ્ચેની લડાઈ નથી, પરંતુ વ્યાપક પ્રાદેશિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય અસરો ધરાવે છે. ચીન, રશિયા અને અન્ય દેશો પણ આ મામલામાં સામેલ થઈ શકે છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં આ મુદ્દે તીવ્ર ચર્ચાઓ થવાની ધારણા છે.
આર્થિક અને માનવીય અસરો
તેલના ભાવોમાં તીવ્ર વધારો થવાની આશંકા છે. આખા વિશ્વમાં મોંઘવારી વધી શકે છે. વિકાસશીલ દેશો જેમ કે ભારત, પાકિસ્તાન અને અન્ય એશિયાઈ રાષ્ટ્રોને સીધી અસર પહોંચશે. શિપિંગ કંપનીઓ પહેલેથી જ વિમા ખર્ચ અને વૈકલ્પિક રૂટની ચર્ચા કરી રહી છે, જે વેપારને વધુ મોંઘો બનાવશે.
માનવીય નુકસાન પણ ચિંતાજનક છે. યુદ્ધમાં સામાન્ય નાગરિકોના જીવનને જોખમ છે. લેબેનોન, ગાઝા અને ઈરાનમાં વિસ્થાપિતોની સંખ્યા વધી રહી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર સંસ્થાઓએ તરત જ યુદ્ધવિરામ અને સંવાદની અપીલ કરી છે.
ભારતનું સ્થાન અને વ્યૂહરચના
ભારતે આ મામલામાં સંતુલિત અભિગમ અપનાવ્યો છે. વિદેશ મંત્રાલયે તમામ પક્ષોને સંયમ દાખવવાની અપીલ કરી છે. ભારત ઈરાન સાથે ચાબહાર પોર્ટ જેવા મહત્વના પ્રોજેક્ટ્સમાં રોકાણ કરી રહ્યું છે, જે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે. તે જ સમયે ઈઝરાયેલ અને અમેરિકા સાથે પણ મજબૂત સંબંધો છે.
ભારતીય નૌસેનાએ હોર્મુઝ અને અરબી સમુદ્રમાં પોતાની હાજરી વધારી છે જેથી ભારતીય જહાજો અને નાગરિકોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત થાય. વિશ્લેષકો માને છે કે આ સ્થિતિ ભારત માટે નવી તકો અને પડકારો બંને લાવી શકે છે.
ભવિષ્યની સંભાવનાઓ
આ સ્થિતિ કેટલી વધુ વિકરાળ બનશે તે આગામી દિવસોમાં સ્પષ્ટ થશે. જો વાતચીતનો માર્ગ અપનાવવામાં આવશે તો સંઘર્ષ ટાળી શકાય છે, પરંતુ જો આક્રમકતા વધુ વધશે તો પ્રદેશમાં મોટા પાયે યુદ્ધની આશંકા છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયે જવાબદારી લેવી જોઈએ. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર, યુરોપીયન યુનિયન અને અરબ લીગે સક્રિય ભૂમિકા ભજવવી જોઈએ. શાંતિ વાટાઘાટો માટે તટસ્થ પ્લેટફોર્મની જરૂર છે.
પશ્ચિમ એશિયાની આ અસ્થિરતા માત્ર તેલ અને ભૂ-રાજનીતિની વાત નથી, પરંતુ લાખો નિર્દોષ લોકોના જીવન અને વૈશ્વિક સ્થિરતાની વાત છે. યુદ્ધવિરામના લીરેલીરા ઊડી ગયા છે, પરંતુ શાંતિની આશા હજુ પણ જીવંત છે. વિશ્વે હવે નિર્ણય લેવાનો છે – વિનાશનો માર્ગ કે સંવાદનો માર્ગ.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World 28 Jun 2026
