ભારતીય ઉનાળાની મીઠાશ અને વિશ્વભરમાં ‘ફળોના રાજા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ એવી કેરીને આ વર્ષે એક અનપેક્ષિત આંતરરાષ્ટ્રીય ઝટકો લાગ્યો છે. જાપાન, જે વૈશ્વિક સ્તરે તેના કડક ગુણવત્તા અને છોડની સુરક્ષા નિયમો માટે જાણીતું છે, તેણે લગભગ ૨૦ વર્ષ પછી ભારતીય કેરીની આયાત પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકી દીધો છે. આ નિર્ણયથી ગુજરાતની કેસર, મહારાષ્ટ્રની આલ્ફોન્સો, લંગડા અને બંગનપલ્લી જેવી પ્રીમિયમ જાતોના ઉત્પાદકો અને નિર્કાસકારોમાં ભારે ચિંતાનું વાતાવરણ છવાઈ ગયું છે.
આ લેખમાં અમે વિગતવાર સમજાવીશું કે આ પ્રતિબંધ પાછળના કારણો શું છે, તેની તકનીકી પાસાઓ કેવી છે, ભારતીય અર્થતંત્ર અને ખેડૂતો પર તેની અસર કેટલી ગંભીર છે અને આ પરિસ્થિતિમાં આગળના રસ્તા શું હોઈ શકે.
પ્રતિબંધની પૃષ્ઠભૂમિ: એક લાંબો ઇતિહાસ
જાપાન અને ભારત વચ્ચે કેરીના વેપારનો સંબંધ ઘણો જૂનો છે, પરંતુ તે હંમેશા સરળ નથી રહ્યો. ૧૯૮૬માં જાપાને ફળ માખી (Fruit Fly) જેવા આક્રમક જીવાતોના જોખમને કારણે ભારતીય કેરી પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાદ્યો હતો. આ પ્રતિબંધ લગભગ ૨૦ વર્ષ સુધી ચાલ્યો અને ૨૦૦૬માં જ્યારે ભારતે વેપર હીટ ટ્રીટમેન્ટ (VHT) જેવી અત્યાધુનિક તકનીક અપનાવી ત્યારે જ તે ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો.
૨૦૨૬માં આ બજાર ફરી એક વાર બંધ થયું છે. માર્ચ ૨૦૨૬માં જાપાનની એક વિશેષ નિરીક્ષણ ટીમે ઉત્તર પ્રદેશના રહેમાનપુરમાં આવેલી વેપર હીટ ટ્રીટમેન્ટ સુવિધાનું નિરીક્ષણ કર્યું. આ તપાસમાં ફ્યુમિગેશન (ધૂમ્રીકરણ), ડિસઇન્ફેક્શન (જીવાણુ નાશ) અને વેપર હીટ ટ્રીટમેન્ટ પ્રક્રિયામાં ગંભીર ખામીઓ અને અનિયમિતતાઓ જોવા મળી.
યોકોહામા પ્લાન્ટ પ્રોટેક્શન એસોસિએશને સ્પષ્ટ જાહેરાત કરી કે ૨૫ માર્ચ ૨૦૨૬ પછી જારી કરાયેલા કોઈપણ વનસ્પતિ આરોગ્ય પ્રમાણપત્રવાળા શિપમેન્ટ સ્વીકારવામાં આવશે નહીં. જ્યાં સુધી ભારતીય સુવિધાઓ જાપાનના કડક ફાયટોસેનિટરી ધોરણોને પૂર્ણપણે પૂર્ણ કરે નહીં ત્યાં સુધી આ પ્રતિબંધ યથાવત્ રહેશે.
તકનીકી કારણો: શું છે વેપર હીટ ટ્રીટમેન્ટ અને જાપાનની ‘ઝીરો ટોલરન્સ’ નીતિ?
વેપર હીટ ટ્રીટમેન્ટ એક બિન-રાસાયણિક પદ્ધતિ છે જેમાં ગરમ અને ભેજવાળી હવાનો ઉપયોગ કરીને ફળની અંદર છુપાયેલા જીવાતો અને તેમના ઇંડાનો નાશ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા કેરીના સ્વાદ, રંગ અને પોષક તત્ત્વોને અકબંધ રાખે છે. જાપાન આ પ્રક્રિયાના દરેક તબક્કા પર સખત નજર રાખે છે કારણ કે તેમની ખેતી પર આક્રમક જીવાતોનું કોઈ જોખમ ન થાય.
જાપાનની ‘ઝીરો ટોલરન્સ’ નીતિ એટલે કે એક પણ જીવાત અથવા તેના અવશેષ મળવા પર તેઓ તરત જ કાર્યવાહી કરે છે. આ નીતિ તેમના સ્થાનિક કૃષિ અને પર્યાવરણને સુરક્ષિત રાખવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. નિરીક્ષણ ટીમને મળેલી ખામીઓમાં તાપમાન નિયંત્રણ, ભેજનું સ્તર, સમય અને સ્વચ્છતાના ધોરણોનું પાલન નહીં થવું વગેરે સામેલ હતા.
આ ખામીઓ માત્ર એક સુવિધા સુધી મર્યાદિત નથી; તે ભારતીય નિર્કાસ વ્યવસ્થાની વ્યાપક સમીક્ષાનું કારણ બની છે.
આર્થિક અસર: પ્રીમિયમ બજાર ગુમાવવાનો ફટકો
જાપાન ભારત માટે કેરીનું સૌથી મોટું બજાર નથી, પરંતુ તે અત્યંત પ્રીમિયમ અને હાઇ-વેલ્યુ માર્કેટ છે. ૨૦૨૫ના આંકડા અનુસાર ભારતે જાપાનને લગભગ ૧૫.૪ લાખ ડોલર (આશરે ૧૩ કરોડ રૂપિયા)ની કેરીની નિર્કાસ કરી હતી. આમાં ગુજરાતની કેસર જાતનો મોટો હિસ્સો હતો.
જાપાનમાં કેરીની કિંમત અન્ય બજારો કરતાં ઘણી વધારે હોય છે. ત્યાંના ગ્રાહકો ગુણવત્તા માટે વધુ પૈસા આપવા તૈયાર હોય છે. આ પ્રતિબંધને કારણે નિર્કાસકારોને માત્ર આવકનો જ નહીં પરંતુ પ્રતિષ્ઠાનો પણ નુકસાન થયું છે.
વધુમાં, આ પ્રતિબંધની અસર અન્ય વિકસિત દેશો (યુરોપ, અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા વગેરે) પર પણ પડી શકે છે. જો તેઓ પણ ભારતીય ક્વોલિટી કંટ્રોલ પર સવાલ ઉઠાવશે તો નિર્કાસમાં વધુ ઘટાડો થઈ શકે છે.
વર્તમાન પડકારો: યુદ્ધ, આબોહવા અને લોજિસ્ટિક્સ
આ પ્રતિબંધ એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે નિર્કાસકારો પહેલેથી જ મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી રહ્યા છે. મધ્ય પૂર્વના ભૌગોલિક-રાજકીય સંઘર્ષને કારણે નિર્કાસમાં ૨૦-૩૦%નો ઘટાડો થયો છે. તેલના ભાવ વધવાથી કન્ટેનરના ખર્ચમાં વધારો થયો છે અને લોજિસ્ટિક્સની સમસ્યાઓ વધી છે.
બીજી તરફ, આબોહવા પરિવર્તન અને અલ નીનોના પ્રભાવને કારણે મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતમાં ગરમીનું મોજું અને અસમયે વરસાદથી પાકને ૮૫-૯૦% સુધીનું નુકસાન થયું છે. ખેડૂતો માટે આ બેવડો ફટકો છે – એક તરફ ઉત્પાદન ઘટ્યું છે તો બીજી તરફ મુખ્ય બજારો બંધ થઈ રહ્યા છે.
ખેડૂતો અને સ્થાનિક અર્થતંત્ર પર અસર
કેરીનું ઉત્પાદન માત્ર એક વ્યવસાય નથી; તે લાખો પરિવારોની આવક અને ગ્રામીણ અર્થતંત્ર સાથે જોડાયેલું છે. મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, ઉત્તર પ્રદેશ, આંધ્રપ્રદેશ અને તમિલનાડુમાં હજારો ખેડૂતો આ પાક પર આધારિત છે. પ્રતિબંધને કારણે સ્થાનિક માર્કેટમાં કિંમતો ઘટી શકે છે અને વધારાનું ઉત્પાદન વેચાણ વગરનું રહી જશે.
આ ઉપરાંત, પેકિંગ, પરિવહન, કોલ્ડ સ્ટોરેજ અને અન્ય સહાયક ઉદ્યોગો પણ અસરગ્રસ્ત થશે. મહિલાઓ અને યુવાનો માટે ઋતુસરની રોજગારી પણ ઘટી શકે છે.
આગળનો રસ્તો: સુધારણા અને તકો
આ પરિસ્થિતિને પડકાર તરીકે જોવી જોઈએ. ભારત સરકાર અને APEDAએ જાપાન સાથે વાતચીત કરીને તાત્કાલિક સુધારણા કરવી જોઈએ. વધુ આધુનિક VHT પ્લાન્ટ્સ સ્થાપવા, તાલીમ આપવી, નિરીક્ષણ વ્યવસ્થા મજબૂત કરવી અને પારદર્શિતા વધારવી જરૂરી છે.
સાથે જ વિવિધતાકરણ મહત્વનું છે. યુરોપ, અમેરિકા, મધ્ય પૂર્વ અને નવા બજારો (દક્ષિણ કોરિયા, ઓસ્ટ્રેલિયા) તરફ ધ્યાન આપવું. ઓર્ગેનિક અને જીઆઈ ટેગવાળી કેરીને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.
ખેડૂતો માટે સરકારે સબસિડી, વીમા અને વૈકલ્પિક પાકોના વિકલ્પો પૂરા પાડવા જોઈએ. લાંબા ગાળે આબોહવા-સહિષ્ણુ જાતો વિકસાવવી અને પોસ્ટ-હાર્વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ સુધારવું આવશ્યક છે.
ઉપસંહાર: મીઠાશને વૈશ્વિક માન્યતા અપાવવી
ભારતીય કેરી વિશ્વની સૌથી સ્વાદિષ્ટ અને પોષક ફળોમાંની એક છે. આ એક અસ્થાયી પડકાર છે જેને સુધારીને ભારત વધુ મજબૂત બની શકે છે. જો અમે ગુણવત્તા, પારદર્શિતા અને નવીનતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીશું તો ‘ફળોના રાજા’ વૈશ્વિક બજારમાં વધુ તેજસ્વી બનશે.
ખેડૂતો, નિર્કાસકારો અને સરકારના સંયુક્ત પ્રયાસથી આ સમસ્યાનું નિરાકરણ નીકળશે અને ભારતીય કેરી ફરી એક વાર વિશ્વને મીઠી મુસ્કાન આપશે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World 14 Jun 2026
