-Friday World 9 Jun 2026
શિક્ષણનું વેચાણ, રોજગારનું દુકાળ
છેલ્લા બે દાયકામાં દેશમાં કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓની સંખ્યા બમણી થઈ છે. દર વર્ષે લાખો ગ્રેજ્યુએટ, એન્જિનિયર, એમબીએ બજારમાં આવે છે. AICTEના ડેટા મુજબ દેશમાં દર વર્ષે 15 લાખથી વધુ એન્જિનિયરિંગની સીટો છે, પરંતુ કેમ્પસ પ્લેસમેન્ટનો દર 40% ની આસપાસ અટકી ગયો છે. BA, BCom, BSc કરેલા યુવાનોની હાલત તો વધુ ખરાબ છે.
સમસ્યા એ છે કે આપણી શિક્ષણ વ્યવસ્થા ડિગ્રી વહેંચે છે, સ્કિલ નહીં. કંપનીઓને કોડિંગ આવડતું હોય તેવા, કોમ્યુનિકેશન સ્કિલ ધરાવતા, પ્રોબ્લેમ સોલ્વ કરી શકે તેવા યુવાનો જોઈએ છે. પરંતુ કોલેજો હજુ 20 વર્ષ જૂનો અભ્યાસક્રમ ભણાવે છે. પરિણામ: ડિગ્રી હાથમાં છે પણ નોકરીદાતા કહે છે “તમે જોબ રેડી નથી”.
CMIEના રિપોર્ટ પ્રમાણે ભારતમાં 20-24 વર્ષના યુવાનોમાં બેરોજગારીનો દર 40% થી ઉપર છે. આ એ ઉંમર છે જ્યારે વ્યક્તિ પોતાના પગ પર ઊભા રહેવાનું સપનું જોતી હોય. તેના બદલે તે કોચિંગ ક્લાસની ફી ભરવા માટે પિતાના પૈસે નિર્ભર છે.
પેપર લીક: સપનાની હત્યા કરતું કૌભાંડ
સરકારી નોકરી આજે પણ લાખો યુવાનો માટે સુરક્ષાનો પર્યાય છે. રેલવે, બેંકિંગ, PSI, GPSC, UPSC. દરેક જગ્યાએ કરોડો અરજીઓ આવે છે. એક જગ્યા માટે 2000 થી વધુ ઉમેદવારો. આટલી કટથ્રોટ સ્પર્ધામાં જ્યારે પેપર લીક થાય ત્યારે તે માત્ર પરીક્ષા રદ નથી થતી, લાખો યુવાનોનો વિશ્વાસ રદ થાય છે.
ગુજરાતમાં 2015 થી અત્યાર સુધીમાં તલાટી, બિન સચિવાલય ક્લાર્ક, હેડ ક્લાર્ક, TET, જુનિયર ક્લાર્ક સહિત 15 થી વધુ ભરતીઓના પેપર ફૂટ્યા છે. રાજસ્થાન, ઉત્તરપ્રદેશ, બિહાર, મધ્યપ્રદેશ. દરેક રાજ્યની કહાણી સરખી છે. એક પેપર લીક એટલે 2 વર્ષની મહેનત પાણીમાં. એટલે કોચિંગની 50 હજાર ફી ધૂળમાં. એટલે ઘરેથી આવતું દબાણ: “હવે કંઈક ધંધો શોધી લે”.
પેપર લીક એ માત્ર વહીવટી નિષ્ફળતા નથી. તે યુવાનો સાથેનો દગો છે. જ્યારે મહેનત કરનારને બદલે પૈસા આપનાર પાસ થાય ત્યારે સમાજમાંથી મેરિટ શબ્દ જ ભૂંસાઈ જાય છે. આજે સ્થિતિ એ છે કે યુવાનો પરીક્ષા આપતા પહેલા એ પૂછે છે કે “પેપર ફૂટશે તો નહીં ને?”
વૈશ્વિક આંદોલનો: લાલબત્તી સમાન ચેતવણી
બેરોજગારીનો આ દાવાનળ માત્ર ભારતનો નથી. દુનિયાભરની સરકારો માટે તે માથાનો દુખાવો બની ગયો છે.
1. શ્રીલંકા સંકટ 2022: આર્થિક બદહાલી અને બેરોજગારીથી કંટાળેલા યુવાનો રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા. રાષ્ટ્રપતિ ભવન પર કબ્જો થયો. સરકાર પડી ભાંગી. કારણ? ડિગ્રીવાળા યુવાનોને રોજગાર ન મળ્યો.
2. અરબ સ્પ્રિંગ 2011: ટ્યુનિશિયાના એક ફેરિયાની બેરોજગારીએ આખા મધ્ય પૂર્વમાં ક્રાંતિ સર્જી. ઇજિપ્ત, લિબિયા, સીરિયામાં સરકારો ઉથલી પડી. મૂળ મુદ્દો એક જ હતો: રોજગાર અને ભ્રષ્ટાચાર.
3. ફ્રાન્સ યલો વેસ્ટ આંદોલન: નોકરીઓની અછત અને મોંઘવારી સામે લાખો લોકો રસ્તા પર આવ્યા. પેરિસની સડકો મહિનાઓ સુધી સળગતી રહી.
4. કેન્યા ટેક્સ વિરોધ 2024: નવી ટેક્સ નીતિ અને બેરોજગારીથી નારાજ જનરેશન Z એ સંસદ ભવન પર કબ્જો કર્યો.
આ બધા આંદોલનોમાં એક વસ્તુ કોમન છે. યુવાનો. જ્યારે શિક્ષિત યુવાનને લાગે કે સિસ્ટમ તેને ન્યાય નથી આપતી ત્યારે તેનો ગુસ્સો રસ્તા પર દેખાય છે. ભારતમાં પણ ખેડૂત આંદોલન, અગ્નિપથ યોજનાનો વિરોધ, પેપર લીક સામેના દેખાવો. આ બધા ચેતવણીના સિગ્નલ છે.
સમસ્યાનું મૂળ ક્યાં છે?
1. જોબલેસ ગ્રોથ: દેશનો GDP વધે છે પણ નોકરીઓ નથી વધતી. ઓટોમેશન અને AI ના કારણે મેન્યુફેક્ચરિંગમાં જોબ ઘટી છે. IT સેક્ટરમાં પણ ફ્રેશર્સ હાયરિંગ 30% ઘટ્યું છે.
2. સ્કિલ ગેપ: NASSCOM કહે છે કે માત્ર 25% એન્જિનિયરિંગ ગ્રેજ્યુએટ જોબ માટે લાયક છે. કોલેજ અને ઇન્ડસ્ટ્રી વચ્ચે મોટી ખાઈ છે.
3. સરકારી ભરતીની ધીમી ગતિ: એક ભરતી પૂરી થતા 3 થી 5 વર્ષ લાગે છે. ત્યાં સુધીમાં ઉમેદવાર ઓવરએજ થઈ જાય છે.
4. સ્ટાર્ટઅપનો ભ્રમ: દરેક યુવાન સ્ટાર્ટઅપ નથી કરી શકતો. તેના માટે મૂડી, આઈડિયા અને રિસ્ક લેવાની તાકાત જોઈએ. 90% સ્ટાર્ટઅપ પહેલા વર્ષે જ બંધ થાય છે.
રસ્તો શું છે? માત્ર ટીકા નહીં, ઉકેલ જોઈએ
સરકાર એકલી આ આગ નથી બુઝાવી શકતી. સમાજના દરેક વર્ગે જવાબદારી લેવી પડશે.
સરકાર શું કરે:
પેપર લીક રોકવા માટે કડક કાયદો અને ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ જોઈએ. લીક કરનારને 10 વર્ષની સજા અને સંપત્તિ જપ્તી. ભરતી કેલેન્ડર બહાર પાડીને સમયસર પરીક્ષા લેવાય. સ્કિલ ઇન્ડિયા જેવી યોજનાઓને કોલેજ સાથે જોડી દેવાય જેથી ડિગ્રી સાથે સ્કિલ પણ મળે. MSME સેક્ટરને પ્રોત્સાહન આપીને લોકલ લેવલે રોજગાર ઊભા કરવા પડશે.
*મશિક્ષણ સંસ્થાઓ શું કરે
અભ્યાસક્રમ દર 3 વર્ષે ઇન્ડસ્ટ્રીની જરૂરિયાત મુજબ બદલવો જોઈએ. ઇન્ટર્નશિપ ફરજિયાત બનાવો. કોડિંગ, ડિજિટલ માર્કેટિંગ, ડેટા એનાલિટિક્સ, AI ટૂલ્સ જેવા કોર્સ ડિગ્રી સાથે જ શીખવાડો. માત્ર થિયરી નહીં, પ્રેક્ટિકલ પર ભાર મૂકો.
યુવાનો શું કરે:
સરકારી નોકરીની રાહ જોવાનું બંધ કરો. તે એક ઓપ્શન છે, એકમાત્ર રસ્તો નથી. ગિગ ઇકોનોમી, ફ્રીલાન્સિંગ, કન્ટેન્ટ ક્રિએશન, ડિજિટલ સર્વિસ. નવા રસ્તા ખૂલી ગયા છે. એક સ્કિલ માસ્ટર કરો. અંગ્રેજી અને કોમ્યુનિકેશન સુધારો. યુટ્યુબ અને ફ્રી કોર્સથી ઘણું શીખી શકાય છે. તમારી ડિગ્રી માટે નહીં, તમારા સ્કિલ માટે તમને પૈસા મળશે.
વાલીઓ શું કરે:
“બેટા, સરકારી નોકરી જ જોઈએ” એ દબાણ બંધ કરો. બાળકનું ટેલેન્ટ ઓળખો. દરેક વ્યક્તિ કલેક્ટર નથી બની શકતી. પ્લમ્બર, ઇલેક્ટ્રિશિયન, શેફ, ફોટોગ્રાફર. આ બધા પ્રોફેશનમાં પણ આજે લાખોની કમાણી છે. ડિગ્રી કરતા આવડત પર વિશ્વાસ મૂકો.
અંતિમ વાત: દાવાનળ બુઝાવવો પડશે
બેરોજગારી એ ટાઈમબોમ્બ છે. જો તેને સમયસર ડિફ્યુઝ ન કર્યો તો તેનું વિસ્ફોટ આખા સમાજને હચમચાવી દેશે. પેપર લીક જેવા કૌભાંડો યુવાનોનો લોકશાહીમાંથી વિશ્વાસ ઉઠાવી દે છે. વિશ્વના આંદોલનો આપણને ચીસો પાડીને કહી રહ્યા છે કે જાગો.
આજે જરૂર છે નવી નીતિની, નવી નિયતની અને નવા અભિગમની. નહીં તો હાથમાં ડિગ્રી લઈને ફરતા યુવાનોનો ગુસ્સો કોઈ દિવસ દાવાનળ બનીને બધું ભસ્મીભૂત કરી દેશે. સવાલ હવે રોજગારનો નથી, અસ્તિત્વનો છે. સમાજ તરીકે આપણે નક્કી કરવાનું છે કે આપણે યુવાનોના હાથમાં લેપટોપ આપવું છે કે પ્લેકાર્ડ.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World 9 Jun 2026
