-Friday World 1 Jul 2026
શું છે સમગ્ર વિવાદ?
છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી મધ્ય-પૂર્વમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધ પછી ઈરાને યુદ્ધવિરામ માટે 10 મુદ્દાની શરત મૂકી હતી. તેમાં સૌથી વિવાદાસ્પદ મુદ્દો હતો – હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા જહાજો પર ‘ટ્રાન્ઝિટ ફી’ લગાવવી. ઈરાનનું કહેવું છે કે યુદ્ધમાં થયેલા નુકસાનના પુનર્નિર્માણ માટે આ રકમ વાપરવામાં આવશે.
ઈરાને તો આગળ વધીને ‘પર્શિયન ગલ્ફ સ્ટ્રેટ ઓથોરિટી’ (PGSA) પણ બનાવી દીધી. આ ઓથોરિટીએ જાહેર કર્યું કે હવે હોર્મુઝમાંથી પસાર થવા માટે પરમિટ લેવી પડશે અને ટોલ ચૂકવવો પડશે. જહાજનો પ્રકાર, માલ અને અન્ય સ્થિતિ પ્રમાણે ફી નક્કી થશે.
ઓમાને શું કહ્યું? - ‘કોઈ ટોલ નહીં’
આ આખા મામલે ઓમાનનું વલણ સૌથી મહત્વનું છે, કારણ કે હોર્મુઝનો દક્ષિણ કિનારો ઓમાન પાસે છે. ઓમાનના પરિવહન મંત્રી સૈદ બિન હમૂદ બિન સઈદ અલ માવાલીએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું: “અમે તમામ દરિયાઈ પરિવહન કરારો પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે જે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થવા પર કોઈ ફી ન લગાવવાનું નક્કી કરે છે”.
ઓમાને ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે હોર્મુઝ એક ‘કુદરતી માર્ગ’ છે, માનવસર્જિત નહીં, એટલે આંતરરાષ્ટ્રીય કરારો મુજબ તેના પર કોઈ ફી લાદી શકાય નહીં. 8 એપ્રિલ 2026ના રોજ શુરા કાઉન્સિલમાં મંત્રીએ કહ્યું – “No tolls can be imposed for crossing Hormuz”.
જોકે, ઓમાને યુરોપિયન અધિકારીઓને એમ પણ જણાવ્યું છે કે હોર્મુઝમાં જહાજોની અવરજવર યુદ્ધ પહેલાની સ્થિતિમાં પાછી આવી શકે તેમ નથી. ઓમાન આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ કાયદાઓનું પાલન કરશે, પણ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ અને નેવિગેશન જેવી સેવાઓ માટે ટેક્સ લાગુ થઈ શકે છે – એવો રિપોર્ટમાં ઉલ્લેખ છે જેની વાત તમે કરી.
અમેરિકાની સીધી ધમકી: ‘ટોલ લગાવશો તો કાર્યવાહી થશે’
અમેરિકાએ આ મુદ્દે ઓમાનને સીધી ચેતવણી આપી દીધી છે. અમેરિકાના ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસેન્ટે X પર પોસ્ટ કરીને કહ્યું: “યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સરકાર હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ટોલિંગ સિસ્ટમ લાદવાના કોઈપણ પ્રયાસને સહન કરશે નહીં”.
તેમણે ઓમાનનું નામ લઈને કહ્યું કે “ઓમાને ખાસ જાણવું જોઈએ કે યુએસ ટ્રેઝરી પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે ટોલમાં સામેલ કોઈપણ કલાકારોને આક્રમક રીતે નિશાન બનાવશે”
. અમેરિકા, યુએઈ અને યુરોપે હોર્મુઝમાંથી પસાર થવા માટે કોઈપણ ટોલના વિચારને નકારી કાઢ્યો છે.
હોર્મુઝ કેમ આટલી મહત્વની છે?
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દુનિયાની સૌથી મહત્વની ચોક પોઈન્ટ છે.
- દુનિયાનું 20% ક્રૂડ ઓઈલ અહીંથી પસાર થાય છે.
- વૈશ્વિક LNG સપ્લાયનો પાંચમો ભાગ આ જ રસ્તેથી જાય છે.
- એલ્યુમિનિયમ, ખાતર જેવી કોમોડિટી પણ અહીંથી જાય છે.
28 ફેબ્રુઆરીએ અમેરિકા અને ઈઝરાયલે ઈરાન પર હુમલા કર્યા ત્યારથી આ જળમાર્ગ ભારે ખોરવાયો છે. ઈરાને મિસાઈલ હુમલાથી જળમાર્ગ બંધ કરી દીધો હતો. અત્યારે ઈરાન ખૂબ ઓછા જહાજોને પસાર થવા દે છે અને અમેરિકન નૌસેનાએ 13 એપ્રિલથી ઈરાની બંદરોની નાકાબંધી કરી છે. તેના કારણે ઊર્જાના ભાવ આસમાને પહોંચ્યા છે.
ટોલ સિસ્ટમ આવશે તો શું થાય?
1. તેલના ભાવમાં આગ: કતારે ચેતવણી આપી છે કે કાયમી ફી લાગશે તો તેની સીધી અસર ગ્રાહકો પર પડશે.
2. ફુગાવો વધશે: શિપિંગ ખર્ચ વધતાં વૈશ્વિક સ્તરે મોંઘવારી વધશે.
3. નવો વેપાર યુદ્ધ: અમેરિકાએ કહ્યું કે તે હોર્મુઝને ‘ખુલ્લી અને મફત’ રાખવા માંગે છે, ટોલ નહીં. ટ્રમ્પે તો ઈરાન સાથે ‘જોઈન્ટ વેન્ચર’માં ટોલ વસૂલવાની વાત પણ કરી હતી.
ઓમાનની બેવડી ભૂમિકા
ઓમાન એક બાજુ ‘કોઈ ટોલ નહીં’ કહે છે, પણ બીજી બાજુ સુરક્ષાના કારણે હોર્મુઝમાં હાલનો ટ્રાફિક સેપરેશન સ્કીમ અસુરક્ષિત છે એમ કહીને બે ‘અસ્થાયી રૂટ’ ખોલ્યા છે. IMO સાથે મળીને ઓમાન જહાજોને ગ્રુપમાં વહેંચીને સૂચના આપશે કે ક્યારે અને કયા રૂટથી જવું.
ઓમાને સ્વીકાર્યું કે કેટલાક દેશો, જેમાં ઈરાન અને અમેરિકાનો સમાવેશ થાય છે, તેમણે સંબંધિત કરારો પર હસ્તાક્ષર કર્યા નથી, જે ‘કાનૂની ખાઈ’ ઉભી કરે છે.
કતાર અને અન્ય દેશોનું વલણ
કતારે કાયમી ટોલનો વિરોધ કર્યો છે, પણ માઈન ક્લિયરિંગ જેવા કામ માટે ‘અસ્થાયી ટોલ’ પર વાટાઘાટ થઈ શકે છે. કતારના ડેપ્યુટી પ્રાઈમ મિનિસ્ટરે કહ્યું કે ફી હંમેશા ગ્રાહકને અસર કરે છે, એટલે અમે તેની વિરુદ્ધ છીએ.
ભારત અને પાકિસ્તાન જેવા દેશોએ પોતાના વેપારી જહાજોની સુરક્ષા માટે ઈરાન સાથે રાજદ્વારી વાતચીત શરૂ કરી દીધી છે.
આગળ શું? 3 સંભવિત દૃશ્યો
1. સ્થિતિ યથાવત: ઓમાનના વિરોધ અને અમેરિકાના દબાણને કારણે ટોલ લાગુ ન થાય. હોર્મુઝ આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ તરીકે મફત રહે.
2. ‘સર્વિસ ટેક્સ’ મોડલ: ઓમાન પ્રદૂષણ નિયંત્રણ, નેવિગેશન સહાય, સુરક્ષા સેવાઓના નામે ‘ટેક્સ’ લગાવે. સીધો ‘ટ્રાન્ઝિટ ટોલ’ નહીં, પણ પરોક્ષ વસૂલાત શરૂ થાય.
3. ઈરાન-ઓમાન જોઈન્ટ સિસ્ટમ: ઈરાનના દબાણ હેઠળ ઓમાન ઝૂકે અને ‘પર્મેનન્ટ ટોલ સિસ્ટમ’ બને. ઈરાનના રાજદૂતે કહ્યું કે જે લોકો આ ટ્રાફિકનો લાભ લેવા માંગે છે તેમણે પોતાનો હિસ્સો ચૂકવવો પડશે.
ભારત પર અસર
ભારત તેનું 60% થી વધુ ક્રૂડ ઓઈલ ગલ્ફ દેશોમાંથી આયાત કરે છે, જે હોર્મુઝ થઈને આવે છે. જો ટોલ લાગશે તો પ્રતિ બેરલ 2-3 ડોલરનો વધારો થઈ શકે. પેટ્રોલ-ડીઝલ મોંઘા થાય, ફુગાવો વધે. ભારતીય શિપિંગ કંપનીઓએ હવે માલિકી હક, ચાલક દળ અને માલનો વિગતવાર બ્યૌરો ઈરાનને આપવો પડશે.
તારણ: હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર ‘ટોલ’ નો મુદ્દો માત્ર પૈસાનો નથી, સાર્વભૌમત્વ અને વૈશ્વિક વેપાર પર કબજાનો છે. ઓમાને અત્યારે ‘ના’ પાડી છે, પણ યુદ્ધ પછીની સ્થિતિ ‘પહેલા જેવી નથી રહી’ એ સ્વીકાર્યું છે. અમેરિકાએ લાલ આંખ બતાવી છે, ઈરાન PGSA બનાવીને નિયમો લાગુ કરી રહ્યું છે. આગામી થોડા મહિના નક્કી કરશે કે દુનિયાની સૌથી વ્યસ્ત તેલ ધમની ‘ફ્રી હાઈવે’ રહેશે કે ‘ટોલ રોડ’ બની જશે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World 1 Jul 2026
