- Friday World 5 Jun 2026
વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) દ્વારા જૂન ૨૦૨૬માં પ્રકાશિત નવા અહેવાલે વૈશ્વિક સ્તરે ખોરાકની સલામતીના મુદ્દાને ફરી એક વાર વેગવાન બનાવ્યો છે. આ અહેવાલ અનુસાર, દર વર્ષે અસુરક્ષિત અને દૂષિત ખોરાકના કારણે વિશ્વભરમાં આશરે ૮૬.૬ કરોડ (૮૬૬ મિલિયન) લોકો બીમાર પડે છે અને ૧.૫૨ મિલિયન (લગભગ ૧૫ લાખ) લોકોના જીવ જાય છે. આ આંકડા માત્ર આંકડા નથી, પરંતુ એક વિનાશક વાસ્તવિકતા છે જે આપણા રસોડાથી લઈને વૈશ્વિક આરોગ્ય વ્યવસ્થા સુધીના તમામ સ્તરોને પ્રભાવિત કરે છે.
ખાસ કરીને ૫ વર્ષથી નાની ઉંમરના બાળકો આનો સૌથી વધુ ભોગ બને છે. તેઓ વૈશ્વિક કુલ કેસના લગભગ એક તૃતીયાંશ ભાગનો ભાર વેઠે છે અને તેમના મોતની સંખ્યા અત્યંત ચિંતાજનક છે. આ અહેવાલ વિશ્વ ખાદ્ય સલામતી દિવસ (૭ જૂન) પહેલાં જાહેર કરવામાં આવ્યો છે, જે સમગ્ર વિશ્વને જાગૃત કરવાનો પ્રયાસ છે.
ડરામણા આંકડા: વાસ્તવિકતા સામે આંખ મીંચવી અશક્ય
WHOના અંદાજ મુજબ:
- ૮૬.૬ કરોડ લોકો દર વર્ષે દૂષિત ખોરાકથી બીમાર પડે છે — એટલે કે વિશ્વના લગભગ એકમાંથી નવ વ્યક્તિ.
- ૧.૫૨ મિલિયન મૃત્યુ, જેમાંથી મોટા ભાગના નિવારણયોગ્ય છે.
- ૫૭.૧ મિલિયન વર્ષનું સ્વસ્થ જીવન (DALYs) ગુમાવવું પડે છે.
- નીચલી અને મધ્યમ આવકવાળા દેશોમાં આ બોજ સૌથી વધુ છે, ખાસ કરીને આફ્રિકા અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં, જ્યાં વૈશ્વિક કુલ કેસના લગભગ ૭૫% નોંધાય છે.
રસાયણિક દૂષણ (કેમિકલ હેઝાર્ડ્સ) મૃત્યુના ૭૩% કેસ માટે જવાબદાર છે, જ્યારે બેક્ટેરિયા, વાયરસ અને પરોપજીવીઓ ડાયરિયા અને અન્ય તીવ્ર બીમારીઓનું મુખ્ય કારણ છે.
કયા ખોરાક અને કારણો સૌથી વધુ જોખમી?
WHO અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે દૂષિત ખોરાકના મુખ્ય સ્ત્રોતોમાં સામેલ છે:
- માંસ, માછલી અને અન્ય સીફૂડ
- ડેરી પ્રોડક્ટ્સ (દૂધ, પનીર, દહીં)
- તાજા શાકભાજી અને ફળો
- અનાજ અને અન્ય ખાદ્યપદાર્થો
- પાણી (પીવાનું અને ખોરાક તૈયાર કરવામાં વપરાતું)
મુખ્ય કારણો:
- અયોગ્ય સંગ્રહ અને પરિવહન
- અપૂરતી રસોઈ અને સ્વચ્છતા
- કૃષિમાં અતિશય જંતુનાશકો અને રસાયણોનો ઉપયોગ
- પ્રદૂષિત પાણી અને અનુચિત પ્રક્રિયા
- અકુદરતી રીતે ઉગાડેલા ખોરાકમાં હેવી મેટલ્સ (લીડ, આર્સેનિક)નું પ્રદૂષણ
બાળકો પર વિનાશક અસર
૫ વર્ષથી નાના બાળકોમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી હોવાથી તેઓ વધુ સંવેદનશીલ હોય છે. અહેવાલ અનુસાર, આ વય જૂથમાં ૨૦૨૧માં જ **૧.૪૩ લાખ** મોત નોંધાયા છે. આ મોત માત્ર આંકડા નથી — તે ભવિષ્યની પેઢીઓના સ્વાસ્થ્ય, વિકાસ અને દેશની પ્રગતિને અસર કરે છે. અપોજનિક અને માનસિક વિકાસ પર પણ લાંબા ગાળાની અસર પડે છે.
આર્થિક અને સામાજિક અસર
આ અહેવાલ મુજબ, નીચલી અને મધ્યમ આવકવાળા દેશોમાં દૂષિત ખોરાકના કારણે વાર્ષિક ૧૧૦ અબજ ડોલર થી વધુનું આર્થિક નુકસાન થાય છે. આમાં તબીબી ખર્ચ, ઉત્પાદકતા ગુમાવવી અને અન્ય અસરો સામેલ છે. વ્યક્તિગત સ્તરે પરિવારો આર્થિક અને માનસિક રીતે તૂટી જાય છે.
ભારત અને વિકાસશીલ દેશોની સ્થિતિ
ભારત સહિત ઘણા વિકાસશીલ દેશોમાં આ સમસ્યા વધુ તીવ્ર છે. અનિયમિત બજારો, ખુલ્લા વેચાણ, પાણીનું પ્રદૂષણ અને જાગૃતિની કમી આ મુદ્દાને વધારે છે. ભારતમાં પણ FSSAI જેવી સંસ્થાઓ પ્રયાસ કરી રહી છે, પરંતુ અમલ અને જાગૃતિ હજુ અપૂરતી છે.
નિવારણ માટે શું કરી શકાય?
WHOના સૂચનો અનુસાર:
1. વ્યક્તિગત સ્તરે: ખોરાકને સારી રીતે રાંધવો, સ્વચ્છ પાણી વાપરવું, હાથ ધોવા, કાચા અને પકાવેલા ખોરાકને અલગ રાખવા.
2. કૃષિ સ્તરે: સુરક્ષિત ખેતી પદ્ધતિઓ, જંતુનાશકોનો યોગ્ય ઉપયોગ.
3. સરકારી સ્તરે: કડક નિયમો, નિયમિત તપાસ, જાગૃતિ અભિયાન અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ.
4. ઉદ્યોગ સ્તરે: ફૂડ પ્રોસેસિંગમાં ગુણવત્તા નિયંત્રણ.
સુરક્ષિત ખોરાક = સ્વસ્થ ભવિષ્ય
દૂષિત ખોરાકની સમસ્યા એક વ્યક્તિગત આરોગ્ય મુદ્દો નથી, પરંતુ વૈશ્વિક જાહેર આરોગ્ય, આર્થિક વિકાસ અને સુસ્થિર વિકાસનો મુદ્દો છે. WHOનો આ અહેવાલ આપણને ચેતવણી આપે છે કે જો આપણે હવે પગલાં ન લીધાં તો આવતી પેઢીઓને અપાર નુકસાન થશે.
સુરક્ષિત ખોરાક એક અધિકાર છે. દરેક નાગરિક, સરકાર, ખેડૂત અને ઉદ્યોગપતિને આ જવાબદારી નિભાવવી જોઈએ. ચાલો, આજથી જ અમારા રસોડા, બજાર અને ખેતરોને સુરક્ષિત બનાવીએ — કારણ કે સ્વાસ્થ્ય જ સાચી સંપત્તિ છે.
સુરક્ષિત ખોરાક, સ્વસ્થ વિશ્વ — આપણી જવાબદારી, આપણું અભિયાન.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World 5 Jun 2026
