-Friday World March 20,2026
પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા યુદ્ધ વચ્ચે ઇરાને એક એવું પગલું ઉઠાવ્યું છે જે વૈશ્વિક સમુદ્ર વેપારના નિયમોને જ હલાવી દેવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ સાથેના સંઘર્ષમાં ઇરાને હોર્મુઝની ખાડીને પોતાના હથિયાર તરીકે વાપરી છે અને હવે તેને 'કમાણીના સ્ત્રોત'માં ફેરવવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. ઇરાનના સંસદ સભ્યો દ્વારા એક બિલ પર ચર્ચા ચાલી રહી છે જેમાં હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા દરેક જહાજ પાસેથી ટોલ ટેક્સ અને ટેક્સ વસૂલવાની વાત છે. આ ટોલ સિસ્ટમથી ઇરાન વાર્ષિક 73 અબજ ડોલર સુધીની આવક મેળવી શકે છે, જે અમેરિકી આર્થિક પ્રતિબંધોનો સફળતાપૂર્વક સામનો કરવા માટે પૂરતી છે. હોર્મુઝની ખાડી વિશ્વના સૌથી મહત્વના ઊર્જા માર્ગોમાંનું એક છે. અહીંથી દરરોજ આશરે 20 મિલિયન બેરલ ક્રૂડ ઓઇલ અને તેલ ઉત્પાદનો પસાર થાય છે, જે વૈશ્વિક સમુદ્રી તેલ વેપારના આશરે 20-25% જેટલો ભાગ છે. આ ખાડીમાંથી સૌદી અરેબિયા, ઇરાક, યુએઈ, કુવૈત અને કતાર જેવા દેશોનું મોટા ભાગનું તેલ અને ગેસ નિકાસ થાય છે, જે મુખ્યત્વે એશિયા તરફ જાય છે. યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ ઇરાને આ ખાડી પર પોતાનું નિયંત્રણ મજબૂત કર્યું છે અને અનેક જહાજોને પસાર થવા દેવા માટે વિશેષ પરવાનગી અને શરતો મૂકી છે. આ સ્થિતિમાં જ ઇરાનના સાંસદોએ ટોલ ટેક્સનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે.
તેહરાનના સાંસદ સોમાયેહ રફીઈએ ઇરાનિયન સ્ટુડન્ટ્સ ન્યૂઝ એજન્સી (ISNA)ને જણાવ્યું કે, "જો હોર્મુઝની ખાડીને સુરક્ષિત માર્ગ તરીકે વાપરવામાં આવે – ભલે તે વેપાર, ઊર્જા પરિવહન કે ખાદ્ય સુરક્ષા માટે હોય – તો દેશોએ ઇસ્લામિક રિપબ્લિક ઓફ ઇરાનને ટોલ અને ટેક્સ ચૂકવવા પડશે." આ પ્રસ્તાવને 'સુરક્ષા ટેક્સ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, જેમાં ઇરાન ખાડીની સુરક્ષા પૂરી પાડવા બદલ વસૂલી કરવાનું કહે છે. તેહરાન યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર ફોઆદ ઇજાદીએ પણ આ વાતને આગળ વધારી છે અને કહ્યું છે કે આ ટોલ સિસ્ટમથી ઇરાન યુદ્ધમાં થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ કરી શકે છે અને તેને વાર્ષિક 73 અબજ ડોલરની આવક મળી શકે છે.
આ આંકડો કેવી રીતે આવે છે? હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા તેલના વોલ્યુમને ધ્યાનમાં રાખીને, જો 10% જેટલો ટોલ લાગુ કરવામાં આવે તો આ રકમ સરળતાથી પહોંચી શકે છે. વર્ષે 20 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસના વોલ્યુમ પર આધારિત ગણતરી કરીએ તો બ્રન્ટ ક્રૂડના વર્તમાન ઊંચા ભાવ (100 ડોલરથી વધુ)ને ધ્યાનમાં રાખતાં આ આંકડો વાસ્તવિક લાગે છે. ઇરાનના આ પગલાથી વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર પર ભારે અસર પડી શકે છે – તેલની કિંમતો વધુ વધી શકે છે, શિપિંગ ખર્ચ વધશે અને ઘણા દેશો માટે વૈકલ્પિક માર્ગો શોધવા પડશે.
યુદ્ધ વચ્ચે પણ ઇરાનની તેલ નિકાસ અટકી નથી – બલ્કે તેને ફાયદો થઈ રહ્યો છે! ખાર્ગ આઇલેન્ડ – જે ઇરાનના 90% તેલ નિકાસનું કેન્દ્ર છે – પર અમેરિકાએ લશ્કરી ઠેકાણાઓ પર હુમલા કર્યા છે, પરંતુ તેલ સંકુલોને નિશાન નથી બનાવ્યા. કારણ સ્પષ્ટ છે: જો ઇરાનનું તેલ પુરવઠો બંધ થાય તો વૈશ્વિક ઊર્જા સંકટ વધુ ગંભીર બની જશે. ડેટા એનાલિટિક્સ ફર્મ કેપ્લર અને ટેન્કરટ્રેકર્સ અનુસાર, યુદ્ધ શરૂ થયા બાદથી ઇરાને 12થી 13.7 મિલિયન બેરલ તેલ નિકાસ કર્યું છે, જે રોજના 1થી 1.5 મિલિયન બેરલ જેટલું છે. આનાથી ઇરાન રોજના આશરે 14 કરોડ ડોલર (લગભગ 1200 કરોડ રૂપિયા) કમાઈ રહ્યું છે.
આ સ્થિતિમાં ઇરાનના ટેન્કરો હોર્મુઝમાંથી સરળતાથી પસાર થઈ રહ્યા છે, જ્યારે અન્ય દેશોના જહાજો રોકાઈ રહ્યા છે અથવા હુમલાનો ભોગ બની રહ્યા છે. અમેરિકાએ ઇરાનના તેલને રોકવાનું ટાળ્યું છે કારણ કે તેનાથી તેલની કિંમતો 150-200 ડોલર સુધી પહોંચી શકે છે, જે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે વિનાશકારી સાબિત થશે.
ઇરાન આ તકનો લાભ ઉઠાવી રહ્યું છે અને હવે ટોલ ટેક્સ દ્વારા વધુ કમાણી કરવાની યોજના બનાવી રહ્યું છે. આ પગલું વૈશ્વિક સ્તરે નવા વિવાદો ઊભા કરી શકે છે. સુએઝ કેનાલ અને પનામા કેનાલ જેવા અન્ય માર્ગો પર પણ આવી ટોલ સિસ્ટમની અસર પડી શકે છે. પર્શિયન ગલ્ફના અન્ય દેશો આને વિરોધ કરી રહ્યા છે અને લશ્કરી જવાબ આપવાની ચેતવણી પણ આપી રહ્યા છે. પરંતુ ઇરાનનું કહેવું છે કે આ યુદ્ધની સ્થિતિમાં સુરક્ષા પૂરી પાડવા બદલ વસૂલી કરવી જરૂરી છે.
આ ઘટના દર્શાવે છે કે યુદ્ધ માત્ર લશ્કરી નથી, આર્થિક રણનીતિ પણ છે. ઇરાન અમેરિકી પ્રતિબંધોને બાયપાસ કરવા માટે હોર્મુઝને 'ગોલ્ડન ગેટ' બનાવી રહ્યું છે. જો આ ટોલ સિસ્ટમ અમલમાં આવી તો વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં નવા માપદંડો સ્થાપાશે અને ઘણા દેશોને પોતાની ઊર્જા નીતિમાં ફેરફાર કરવો પડશે. ભારત જેવા મોટા તેલ આયાતકાર દેશો માટે આ એક મોટો પડકાર છે, કારણ કે તેમના મોટા ભાગના તેલ આ માર્ગેથી જ આવે છે.
આખરે, હોર્મુઝની ખાડી હવે માત્ર ઊર્જા માર્ગ નથી રહી – તે ઇરાનની આર્થિક શક્તિ અને વૈશ્વિક રાજનીતિનું એક મહત્વનું હથિયાર બની ગઈ છે. આ ટોલ ટેક્સની યોજના અમલમાં આવશે કારણ ઉર્જા વાળા જરૂરત મંદ દેશો એ જ ઈરાનને પ્રસ્તાવ આપ્યો છે
Sajjadali Nayani ✍
Friday World March 20,2026
