-Friday World-17 May 2026
વિશ્વના ઉર્જા કોરિડોર પર સંકટના વાદળો
વૈશ્વિક ઉર્જા પુરવઠાની સૌથી મહત્વપૂર્ણ ધમની ગણાતી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ફરી એકવાર આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણના કેન્દ્રમાં છે. પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા તણાવ વચ્ચે ભારતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં કોમર્શિયલ શિપિંગ રોકવી અને નૌકા અવરજવરમાં અવરોધ ઉભો કરવો સંપૂર્ણપણે અસ્વીકાર્ય છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ભારતના સ્થાયી પ્રતિનિધિ પર્વતનેની હરીશે ન્યૂયોર્કમાં UNECOSOCની વિશેષ બેઠકમાં આ મક્કમ વલણ રજૂ કર્યું. ભારતનું આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે ઈરાને આ વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગ પર જહાજોની અવરજવર નિયંત્રિત કરવા માટે નવી સિસ્ટમ લાગુ કરવાની જાહેરાત કરી છે.
ભારતનું સ્પષ્ટ વલણ: આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું સન્માન થવું જોઈએ
પર્વતનેની હરીશે UNECOSOCમાં ભારતનો પક્ષ મૂકતા કહ્યું કે આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ કાયદાઓનું સંપૂર્ણ સન્માન થવું જોઈએ. તેમણે ત્રણ મુદ્દાઓ પર ખાસ ભાર મૂક્યો:
1. કોમર્શિયલ જહાજોને નિશાન બનાવવા: કોઈપણ દેશ દ્વારા વેપારી જહાજો પર હુમલો કરવો કે તેમને રોકવા એ વૈશ્વિક વેપાર માટે ખતરો છે.
2. નાગરિક ક્રૂની સુરક્ષા: જહાજો પર કામ કરતા સામાન્ય નાગરિકોને જોખમમાં મૂકવા એ માનવીય ધોરણોની વિરુદ્ધ છે.
3. નૌકા સ્વતંત્રતા: હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં મુક્ત નૌકા અવરજવર રોકવી એ સંયુક્ત રાષ્ટ્રના સમુદ્રી કાયદા UNCLOSનું ઉલ્લંઘન છે.
હરીશે ચેતવણી આપી કે પશ્ચિમ એશિયા સંઘર્ષને કારણે ઉર્જા અને ખાતરનું સંકટ વધુ ઘેરું બની રહ્યું છે. ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશો માટે આ સ્થિતિ સીધી મોંઘવારી અને ખાદ્ય સુરક્ષા સાથે જોડાયેલી છે. તેનો સામનો કરવા માટે ટૂંકા ગાળાના અને લાંબા ગાળાના ઉપાયો સાથે આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ જરૂરી છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ કેમ છે આટલી મહત્વની?
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ફારસી ખાડીને ઓમાનની ખાડી અને અરબ સાગર સાથે જોડે છે. આ માત્ર 33 કિમી પહોળી પટ્ટી વિશ્વના કુલ તેલ વેપારના લગભગ 21% ભાગ માટે જવાબદાર છે. રોજ લગભગ 2 કરોડ બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ અને મોટા પ્રમાણમાં LNG આ રસ્તેથી પસાર થાય છે. ભારત તેની કુલ તેલ આયાતના 60% થી વધુ અને LNGનો મોટો હિસ્સો આ જ રસ્તેથી મંગાવે છે. જો આ રસ્તો બંધ થાય તો વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડના ભાવ 150 ડોલર પ્રતિ બેરલને પાર જઈ શકે છે. ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલ, ખાતર અને રસાયણ ઉદ્યોગ પર સીધી અસર પડે.
ઈરાનની નવી સિસ્ટમ: 'સહયોગ કરનારાને જ ફાયદો'
ભારતના નિવેદન પહેલા ઈરાને હોર્મુઝમાં જહાજોની અવરજવર નિયંત્રિત કરવા નવી વ્યવસ્થાની જાહેરાત કરી હતી. ઈરાની સંસદની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સમિતિના પ્રમુખ ઈબ્રાહિમ અઝીઝીએ કહ્યું કે આ વ્યવસ્થાનો ફાયદો ફક્ત તે જ જહાજો અને દેશોને મળશે જે ઈરાન સાથે સહયોગ કરશે. આ સિસ્ટમ હેઠળ વિશેષ સેવાઓ માટે શુલ્ક પણ લેવામાં આવશે.
ઈરાનનું કહેવું છે કે પશ્ચિમી દેશોના પ્રતિબંધો અને અમેરિકી દબાણના જવાબમાં આ પગલું જરૂરી છે. ઈરાની વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ તો ત્યાં સુધી કહી દીધું કે અમેરિકા જ ક્ષેત્રમાં શાંતિના માર્ગમાં સૌથી મોટો અવરોધ છે. તેમણે બીજો અવરોધ અમેરિકા દ્વારા ઇઝરાયેલને અપાતા સપોર્ટને ગણાવ્યો. ઈરાનનો દાવો છે કે તે પોતાની સંપ્રભુતા અને સુરક્ષા માટે આ પગલાં લઈ રહ્યું છે.
અમેરિકાની ચેતવણી: 'સમજૂતી નહીં તો સ્થિતિ ખરાબ થશે'
બીજી તરફ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ચેતવણી આપી છે કે જો પશ્ચિમ એશિયા સંકટ સમાપ્ત કરવા માટે સમજૂતી નહીં થાય તો સ્થિતિ ખૂબ ખરાબ થઈ શકે છે. અમેરિકા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને 'આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ' ગણે છે અને ત્યાં મુક્ત અવરજવર સુનિશ્ચિત કરવા માટે નૌસેના તૈનાત રાખે છે. અમેરિકી વિદેશ મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈપણ દેશ દ્વારા આ માર્ગને બંધ કરવાનો પ્રયાસ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર હુમલો ગણાશે.
ભારત માટે કેમ ચિંતાનો વિષય?
1. ઉર્જા સુરક્ષા: ભારત દુનિયાનો ત્રીજો સૌથી મોટો તેલ આયાતકાર છે. ઈરાક, સાઉદી અરેબિયા, UAE અને કુવૈતથી આવતું મોટાભાગનું તેલ હોર્મુઝ થઈને આવે છે.
2. ખાતર સંકટ: ભારત યૂરિયા માટે કુદરતી ગેસ પર નિર્ભર છે. કતારથી આવતો LNG પણ આ જ રૂટથી આવે છે. સપ્લાય ખોરવાઈ તો ખેતી પર અસર પડે.
3. મોંઘવારી: ક્રૂડ 10 ડોલર મોંઘુ થાય તો ભારતમાં ફુગાવો 0.3% વધી જાય છે.
4. 9 મિલિયન ભારતીયો: ખાડી દેશોમાં કામ કરતા લાખો ભારતીયોની સુરક્ષા અને રોજગાર આ ક્ષેત્રની શાંતિ પર નિર્ભર છે.
આગળનો રસ્તો: સંવાદ કે સંઘર્ષ?
વર્તમાન સ્થિતિ 2019ના ટેન્કર વિવાદની યાદ અપાવે છે, જ્યારે ઈરાને બ્રિટિશ ટેન્કર જપ્ત કર્યું હતું અને અમેરિકાએ ડ્રોન તોડી પાડ્યું હતું. પણ આ વખતે ખતરો વધુ મોટો છે કારણ કે ઇઝરાયેલ-હમાસ યુદ્ધ અને લાલ સમુદ્રમાં હુતી હુમલાથી તણાવ પહેલેથી જ ચરમ પર છે.
ભારતે 'સામૂહિક સુરક્ષા' અને 'નિયમ આધારિત વ્યવસ્થા'ની હિમાયત કરી છે. ભારત ગુટનિરપેક્ષ નીતિ અપનાવીને ઈરાન અને અમેરિકા બંને સાથે સંબંધ જાળવી રાખવા માંગે છે. ચાબહાર પોર્ટ પ્રોજેક્ટને કારણે ઈરાન ભારત માટે વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર છે, જ્યારે અમેરિકા સૌથી મોટો વેપારી ભાગીદાર અને સંરક્ષણ સહયોગી છે.
વૈશ્વિક પ્રતિક્રિયા
ચીન, જે ઈરાનથી સૌથી વધુ તેલ ખરીદે છે, તેણે પણ 'નૌકા સ્વતંત્રતા'નું સમર્થન કર્યું છે. યૂરોપિયન યુનિયનને ડર છે કે ઉર્જા સંકટથી તેમની મંદી વધુ ઊંડી થશે. સાઉદી અરેબિયા અને UAE એ સંયમ રાખવાની અપીલ કરી છે, કારણ કે તેમનું તેલ પણ આ જ માર્ગે જાય છે.
ભારતનું સંતુલન
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પરનો વિવાદ માત્ર ઈરાન-અમેરિકા પૂરતો નથી. તે વૈશ્વિક ઉર્જા રાજકારણ, આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને વિકાસશીલ દેશોની જરૂરિયાતો સાથે જોડાયેલો છે. ભારતે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મંચ પરથી જે સંદેશ આપ્યો છે તે સ્પષ્ટ છે: સમસ્યાનો ઉકેલ યુદ્ધ નહીં, સંવાદ છે. કોમર્શિયલ શિપિંગ રોકવું કે નાગરિક જહાજોને નિશાન બનાવવા એ કોઈ પણ સંજોગોમાં સ્વીકાર્ય નથી.
આગામી દિવસોમાં જો ઈરાન પોતાની નવી સિસ્ટમ લાગુ કરે છે અને અમેરિકા તેનો વિરોધ કરે છે, તો ભારતે ખૂબ સંતુલિત કૂટનીતિ અપનાવવી પડશે. કારણ કે ભારત માટે ઉર્જા સુરક્ષા અને ખાડી ક્ષેત્રમાં શાંતિ બંને જરૂરી છે. દુનિયાની નજર હવે UN અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર છે કે શું તેઓ હોર્મુઝને 'સંઘર્ષની ખાડી' બનતા રોકી શકશે
Sajjadali Nayani ✍
Friday World-17 May 2026
