1. બંધારણીય અને કાયદાકીય માળખું: કેન્દ્રની મર્યાદા
ભારતના બંધારણમાં પશુપાલન, પશુઓની જાળવણી અને કૃષિ એ રાજ્યની યાદીના વિષયો છે. એટલે કે આ મુદ્દે કાયદો બનાવવાની સત્તા મુખ્યત્વે રાજ્ય સરકારો પાસે છે. અનુચ્છેદ 48 માં રાજ્યને ગાય અને વાછરડા સહિત દુધાળા પશુઓની હત્યા પર પ્રતિબંધ મૂકવા માટે નિર્દેશ આપ્યો છે. પરંતુ આ નિર્દેશક સિદ્ધાંત છે, ફરજિયાત કાયદો નહીં.
આજે દેશના 20 થી વધુ રાજ્યોમાં ગૌહત્યા પર સંપૂર્ણ કે આંશિક પ્રતિબંધ છે. ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ સહિત ઘણા રાજ્યોમાં કડક કાયદા છે. કેન્દ્ર સરકાર જો "રાષ્ટ્રીય પશુ" જાહેર કરે તો પણ ગૌહત્યા પર પ્રતિબંધનો કાયદો તો રાજ્યોએ જ બનાવવો પડે. "રાષ્ટ્રીય પશુ" નો દરજ્જો પ્રતીકાત્મક છે. તેનાથી સીધો કોઈ કાયદાકીય ફેરફાર થતો નથી. વાઘને રાષ્ટ્રીય પશુ જાહેર કર્યો છે, પણ વાઘના સંરક્ષણ માટે અલગથી વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ 1972 લાગુ પડે છે. એટલે ગાયને રાષ્ટ્રીય પશુ જાહેર કરવાથી ગૌહત્યા આપોઆપ બંધ ન થાય. આ કાયદાકીય મર્યાદા એક મોટું કારણ છે.
2. રાષ્ટ્રીય પ્રતીક પસંદ કરવાના માપદંડ
ભારતના રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો પસંદ કરતી વખતે કેટલાક અલિખિત માપદંડ રહ્યા છે. રાષ્ટ્રીય પશુ વાઘ, રાષ્ટ્રીય પક્ષી મોર, રાષ્ટ્રીય ફૂલ કમળ. આ બધા પ્રતીકોની પસંદગી પાછળ મુખ્ય કારણ તેમનું સાંસ્કૃતિક મહત્વ, દેશભરમાં ઉપસ્થિતિ, આંતરરાષ્ટ્રીય ઓળખ અને ધાર્મિક રીતે તટસ્થ હોવાનું હતું.
ગાયનું સનાતન ધર્મમાં અત્યંત મહત્વ છે. તેને કામધેનુ, ગૌમાતા કહેવાય છે. પરંતુ ભારત એક બિનસાંપ્રદાયિક દેશ છે. સરકારનું માનવું છે કે રાષ્ટ્રીય પ્રતીક એવું હોવું જોઈએ જે તમામ ધર્મ, જાતિ, પ્રદેશના લોકોને સમાન રીતે સ્વીકાર્ય હોય. જો કોઈ એક ધર્મ સાથે વિશેષ રીતે જોડાયેલા પ્રતીકને રાષ્ટ્રીય દરજ્જો અપાય તો તેનાથી અન્ય સમુદાયોમાં વિવાદ ઉભો થઈ શકે. સરકાર કોઈપણ પ્રકારના સામાજિક ધ્રુવીકરણથી બચવા માંગે છે. ભલે ઘણા મુસ્લિમ સંગઠનોએ પણ ગૌરક્ષાનું સમર્થન કર્યું હોય, છતાં નીતિ ઘડતી વખતે સરકાર વ્યાપક સામાજિક અસર જુએ છે.
3. આર્થિક અને વ્યવહારુ પડકારો
ગાયને રાષ્ટ્રીય પશુ જાહેર કરવાથી કેટલાક વ્યવહારુ પ્રશ્નો ઉભા થાય. ભારત વિશ્વમાં બીફનો સૌથી મોટો નિકાસકાર દેશોમાંનો એક છે. 2023-24 માં ભારતે લગભગ 25,000 કરોડ રૂપિયાનું બીફ નિકાસ કર્યું. આમાં મોટાભાગનું "બફ" એટલે ભેંસનું માંસ હોય છે, પણ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં છબીની અસર પડે.
બીજો મુદ્દો રખડતા ઢોરનો છે. દેશમાં લાખોની સંખ્યામાં ગાયો રસ્તા પર રખડે છે. જો રાષ્ટ્રીય પશુ જાહેર થાય તો તેમના ભરણપોષણ, ગૌશાળા, તબીબી સારવારની જવાબદારી કેન્દ્ર પર આવે. આ માટે હજારો કરોડનું વાર્ષિક બજેટ જોઈએ. રાજ્યો પાસે પહેલેથી જ ગૌશાળા માટે પૂરતું ફંડ નથી. કેન્દ્ર સરકાર કોઈપણ નિર્ણય લેતા પહેલા તેની આર્થિક અસરનું આકલન કરે છે.
ડેરી ઉદ્યોગ પણ એક પરિબળ છે. દૂધ ન આપતી, વૃદ્ધ કે બીમાર ગાયોને પાળવી ખેડૂતો માટે આર્થિક રીતે પરવડે તેમ નથી. કડક કાયદાના કારણે ખેડૂતો ગાય પાળતા ડરે છે કારણ કે નકામી થયા પછી તેનો નિકાલ કરવો મુશ્કેલ બને છે. આનાથી ગૌપાલન જ ઘટી રહ્યું છે એવું પશુપાલન નિષ્ણાતો કહે છે.
4. રાજકીય ગણિત અને આરોપ-પ્રત્યારોપ
ગૌરક્ષા ભાજપ અને સંઘ પરિવારના મુખ્ય મુદ્દાઓમાં રહી છે. વિપક્ષ વારંવાર આરોપ મૂકે છે કે ભાજપ ગાયના નામે ભાવનાત્મક રાજનીતિ કરે છે, પણ સત્તામાં આવ્યા પછી નક્કર પગલાં લેતી નથી. બીજી તરફ ભાજપનું કહેવું છે કે તેમણે ગૌહત્યા પર કડક કાયદા બનાવ્યા, ગૌ સંવર્ધન માટે યોજનાઓ શરૂ કરી, રાષ્ટ્રીય કામધેનુ આયોગ બનાવ્યું.
સરકારની દલીલ એ છે કે માત્ર "રાષ્ટ્રીય પશુ" નું લેબલ લગાવવાથી ગૌરક્ષા ન થાય. તેના માટે જમીની સ્તરે કામ જરૂરી છે. જો પ્રતીકાત્મક જાહેરાત કરીને વ્યવહારુ કંઈ ન થાય તો ઊલટાનું સરકાર પર "માત્ર ઘોષણા કરનારી" હોવાનો આરોપ લાગે. એટલે સરકાર ફોકસ ઘોષણા કરતા અમલીકરણ પર રાખવા માંગે છે.
5. સર્વસંમતિનો અભાવ
તમે કહ્યું કે સમસ્ત મુસ્લિમ સમુદાય ટેકો આપે છે. હકીકતમાં ઘણા મુસ્લિમ ધર્મગુરુઓ, જેમ કે જમિયત ઉલેમા-એ-હિંદ, અને સામાન્ય મુસ્લિમ નાગરિકોએ ગૌહત્યા ન કરવાની અપીલ કરી છે અને ગાયને રાષ્ટ્રીય પશુ બનાવવાનું સમર્થન કર્યું છે. 2017 માં મેરઠમાં મુસ્લિમ સમુદાયે આ માંગ સાથે રેલી પણ કાઢી હતી.
પરંતુ દેશમાં કેટલાક પૂર્વોત્તરના રાજ્યો, કેરળ, પશ્ચિમ બંગાળ, ગોવા જેવા રાજ્યોમાં બીફ ખોરાકનો ભાગ છે. ત્યાં આદિવાસી અને અન્ય સમુદાયો તેનો વિરોધ કરે છે. નાગાલેન્ડ, મિઝોરમ, મેઘાલયમાં ગૌહત્યા પર કોઈ પ્રતિબંધ નથી. આ રાજ્યોની સંસ્કૃતિ અને ખોરાકની આદતો અલગ છે. કેન્દ્ર સરકાર માટે પડકાર એ છે કે દેશની વિવિધતાને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય લેવો. એક તરફના રાજ્યોની ભાવનાનું સન્માન કરીએ તો બીજી તરફના રાજ્યોની સંસ્કૃતિમાં દખલ થતી લાગે.
6. સુપ્રીમ કોર્ટનું વલણ
સુપ્રીમ કોર્ટે પણ 2017 માં એક અરજી ફગાવતા કહ્યું હતું કે ગાયને રાષ્ટ્રીય પશુ જાહેર કરવાનો આદેશ અમે સરકારને ન આપી શકીએ. આ નીતિ વિષયક નિર્ણય છે જે સંસદ અને કાર્યપાલિકાએ લેવાનો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે બંધારણમાં ક્યાંય "રાષ્ટ્રીય પશુ" ની વ્યાખ્યા નથી. એટલે આ સંપૂર્ણપણે સરકારનો વિશેષાધિકાર છે.
તો રસ્તો શું?
વિશ્લેષકો માને છે કે સરકાર હાલ "ધીમે ધીમે" વાળી નીતિ અપનાવી રહી છે. એકદમ રાષ્ટ્રીય પશુ જાહેર કરવાને બદલે ગૌ સંવર્ધન, નસલ સુધારણા, ગૌ ઉત્પાદનોને પ્રોત્સાહન, ગોબર-ગૌમૂત્ર આધારિત અર્થવ્યવસ્થા ઉભી કરવા પર ભાર મૂકાઈ રહ્યો છે. રાષ્ટ્રીય ગોકુલ મિશન, કામધેનુ આયોગ એના ઉદાહરણ છે. સરકાર ઇચ્છે છે કે પહેલા ગાય આર્થિક રીતે ઉપયોગી બને, જેથી ખેડૂત પોતે તેનું જતન કરે. પછી સામાજિક સ્વીકૃતિ વધે.
બીજું, સરકાર રાજ્યો મારફતે કામ કરવા માંગે છે. કેન્દ્ર સીધું હસ્તક્ષેપ કરે તો સંઘીય માળખા સામે સવાલ ઉઠે. એટલે રાજ્યોને પ્રોત્સાહન આપીને ગૌશાળા, કાયદા કડક કરવા પર ભાર છે.
*અંતિમ વાત*
ગાયને રાષ્ટ્રીય પશુ જાહેર ન કરવી એ માત્ર રાજકીય ઇચ્છાશક્તિનો અભાવ નથી. તેની પાછળ બંધારણીય મર્યાદા, આર્થિક વ્યવહારુતા, સામાજિક સમરસતા અને સંઘીય માળખાનું સંતુલન જેવા અનેક પરિબળો જવાબદાર છે. આ મુદ્દો આસ્થાનો છે એટલો જ શાસનનો પણ છે. કોઈપણ સરકાર માટે પડકાર એ છે કે કરોડો લોકોની આસ્થાનું સન્માન કરવાની સાથે સાથે દેશની વિવિધતા, અર્થતંત્ર અને બંધારણીય મૂલ્યોનું પણ જતન કરવું.
જ્યાં સુધી દેશભરમાં સામાજિક અને રાજકીય સ્તરે સંપૂર્ણ સર્વસંમતિ ન સધાય, અને વ્યવહારુ માળખું તૈયાર ન થાય, ત્યાં સુધી માત્ર પ્રતીકાત્મક ઘોષણા કરવાથી સરકાર દૂર રહેવા માંગે છે. ચર્ચા ચાલુ છે, માંગ બુલંદ છે, અને બોલ હવે સમય અને સર્વસંમતિના કોર્ટમાં છે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World 31 May2026
