-Friday World 30 Jun 2026
ચોમાસું ગુજરાતના ખેડૂત માટે માત્ર ઋતુ નથી, એ આશા છે. પણ 2026ના જૂન મહિનાએ આ આશા પર પાણી ફેરવી દીધું છે. આકાશમાં વાદળ છે પણ વરસતા નથી, ખેતરોમાં ધરુ છે પણ પાણી વિના બળી રહ્યા છે, અને ખેડૂતના હાથમાં માત્ર ચિંતા છે. સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ અને ઉત્તર ગુજરાતના વિશાળ પટ્ટામાં આજે સ્થિતિ દુષ્કાળ જેવી બની છે.
1. આંકડા જે હચમચાવી દે : એક ઇંચ વિરુદ્ધ 11.5 ઇંચ
ગયા વર્ષે જૂન 2025માં ગુજરાતમાં સરેરાશ 11.55 ઇંચ વરસાદ નોંધાયો હતો. આ વર્ષે જૂન 2026 પૂરો થવા આવ્યો, પણ આંકડો માંડ 1 ઇંચે અટક્યો છે. પરિણામ? રાજ્યમાં કુલ વાવેતરમાં 40% જેટલો ધરખમ ઘટાડો. 15 વર્ષમાં સૌથી નબળું ચોમાસું ખેડૂતોની કમર તોડી રહ્યું છે.
જ્યાં જૂનના અંત સુધીમાં ખેતરો લીલાછમ થઈ જતા હતા, ત્યાં આજે ખાલી જમીન તડકામાં તપી રહી છે. કપાસ, મગફળી, બાજરી, તલ જેવા ખરીફ પાકોનું વાવેતર ખોરંભે ચડ્યું છે. જે ખેડૂતોએ હિંમત કરીને વાવણી કરી, તેમના ધરુવાડિયા હવે પાણીના અભાવે પીળા પડીને બળી રહ્યા છે. એક તરફ વરસાદ રિસાયો છે, તો બીજી તરફ નહેરોમાં પણ પાણી નથી.
2. ડેમ તળિયાઝાટક : પીવાના પાણીનું સંકટ ઘેરું
વરસાદ ખેંચાવાની સીધી અસર ડેમો પર દેખાય છે. સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ અને ઉત્તર ગુજરાતના મોટાભાગના મોટા-નાના ડેમોમાં આજે માત્ર 20% જેટલો જ પાણીનો જથ્થો બચ્યો છે. જુલાઈ-ઓગસ્ટમાં પણ જો સારો વરસાદ ન થયો તો શહેરો અને ગામડાંઓમાં પીવાના પાણીની ભયંકર તંગી સર્જાશે.
સ્થિતિ એટલી વિકટ છે કે કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રના અંતરિયાળ ગામોમાંથી લોકો અને પશુપાલકો સ્થળાંતર કરવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. પાણી વિના માણસ ટકે, પણ પશુનું શું? ઘાસચારાની તીવ્ર અછતને કારણે માલધારીઓ પોતાના ઢોર લઈને દર-દર ભટકવા મજબૂર બન્યા છે. ગૌશાળાઓમાં પણ ઘાસના ઢગલા ખૂટી રહ્યા છે.
3. ખેડૂતની બેવડી માર : કુદરત અને તંત્ર બેઉ રૂઠ્યા
ગુજરાતનો ખેડૂત આજે બેવડી લડાઈ લડી રહ્યો છે. એક બાજુ કુદરતી આફત અને બીજી બાજુ તંત્રની બેદરકારી.
વીજળીનો પ્રશ્ન: સિંચાઈ માટે હાલ ખેડૂતોને માત્ર 8 કલાક વીજળી મળે છે. કૂવા-બોરમાં પાણી ઊંડા ગયા છે. 8 કલાકમાં પૂરતું પાણી ખેંચી શકાતું નથી. માંગ છે કે તાત્કાલિક દિવસે સળંગ 12 કલાક વીજળી આપવામાં આવે જેથી ઉભા પાકને બચાવી શકાય.
ખાતર-બિયારણની કટોકટી: વાવણીની સિઝનમાં જ યુરિયા, DAP જેવા ખાતરોની અછત અને કાળાબજારીએ ખેડૂતોની મુશ્કેલી વધારી છે. સારી ગુણવત્તાના બિયારણના ભાવ આસમાને છે.
જમીન અને વળતરના પ્રશ્નો: અનેક જગ્યાએ ખેડૂતોની સંમતિ વિના ખેતરોમાં વીજળીના ટાવર ઉભા કરી દેવાયા છે. પાણીની પાઈપલાઈન માટે ખેતરો ખોદી નાખવામાં આવે છે પણ યોગ્ય વળતર મળતું નથી. જમીન માપણીમાં ગોટાળાના આક્ષેપો પણ થઈ રહ્યા છે.
દેવાનો ડુંગર: સતત પાક નિષ્ફળ જવાથી અને ખર્ચ વધવાથી ખેડૂત દેવાના બોજ તળે દબાયો છે. દેવા માફીની માંગ સાથે જેતપુરથી લઈને કચ્છ સુધી ખેડૂત આંદોલનો ચાલી રહ્યા છે, પણ નક્કર ઉકેલ દેખાતો નથી.
4. આ માત્ર ખેતીની નહીં, આખા અર્થતંત્રની વાત છે
40% વાવેતર ઘટ્યું એટલે માત્ર ખેડૂતને નુકસાન નથી. તેની સીધી અસર રાજ્યના અર્થતંત્ર પર પડશે.
1. મોંઘવારી વધશે: મગફળી, કપાસ, કઠોળ, તેલીબિયાંનું ઉત્પાદન ઘટશે એટલે ખાદ્યતેલથી લઈને કઠોળ મોંઘા થશે. સામાન્ય માણસના રસોડાનું બજેટ ખોરવાશે.
2. પશુપાલન પર અસર: ઘાસચારો મોંઘો થશે તો દૂધ ઉત્પાદન ઘટશે અને દૂધના ભાવ વધશે.
3. રોજગારી પર અસર: ખેતમજૂરો, ટ્રેક્ટર ચાલકો, વેપારીઓ, જિનિંગ મિલો — ખેતી સાથે સંકળાયેલા લાખો લોકોની રોજી પર સીધી અસર પડશે.
4. ઉદ્યોગોને ફટકો: કપાસ આધારિત ટેક્સટાઈલ ઉદ્યોગ અને તેલ મિલોને કાચા માલની તંગીનો સામનો કરવો પડશે.
ટૂંકમાં, જો ખેડૂત રડશે તો આખું ગુજરાત રડશે.
5. હવે શું? તાત્કાલિક ઉપાયની માંગ
આ કપરી સ્થિતિમાંથી બહાર આવવા માટે તંત્રએ યુદ્ધના ધોરણે કામ કરવું પડશે. કોંગ્રેસ પ્રદેશ પ્રમુખ અમિત ચાવડા સહિત અનેક ખેડૂત આગેવાનો અને સંગઠનોએ સરકાર સમક્ષ આ માંગણીઓ મૂકી છે:
ટૂંકા ગાળાના પગલાં:
1. નહેરોમાં તાત્કાલિક પાણી: જે ડેમોમાં પાણી છે ત્યાંથી નહેરો દ્વારા છેવાડાના ખેતર સુધી પાણી પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા યુદ્ધના ધોરણે કરવી.
2. 12 કલાક વીજળી: સિંચાઈ માટે ખેડૂતોને દિવસે સળંગ 12 કલાક થ્રી-ફેઝ વીજળી આપવી.
3. ઘાસચારા ડેપો: દરેક તાલુકા મથકે સરકારી ખર્ચે ઘાસચારા ડેપો શરૂ કરવા અને પશુપાલકોને રાહતદરે ઘાસ પૂરું પાડવું.
4. સર્વે અને સહાય: નુકસાનીનો તાત્કાલિક સર્વે કરાવીને ખેડૂતો અને પશુપાલકો માટે આર્થિક સહાય પેકેજ જાહેર કરવું.
5. પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા: સંકટગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં ટેન્કર દ્વારા પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા કરવી.
લાંબા ગાળાના પગલાં:
1. દેવા માફી: નાના અને સીમાંત ખેડૂતોના પાક ધિરાણ માફ કરવા.
2. ટેકાના ભાવે ખરીદી: બચેલા પાકને પોષણક્ષમ ભાવે ખરીદવાની ખાતરી આપવી.
3. ખેડૂતલક્ષી નીતિ: વીજ થાંભલા, પાઈપલાઈન જેવા પ્રોજેક્ટમાં ખેડૂતની સંમતિ અને પૂરતું વળતર ફરજિયાત બનાવવું.
4. પાણી સંગ્રહ: ચેકડેમ, તળાવો ઉંડા કરવા અને વરસાદી પાણીના સંગ્રહ માટે મોટું અભિયાન ચલાવવું.
6. નિષ્કર્ષ : સંવેદનાનો સમય છે
આ સમય આક્ષેપ-પ્રતિઆક્ષેપનો નથી, સંવેદનાનો છે. ખેડૂત આ દેશનો અન્નદાતા છે, જગતનો તાત છે. આજે એ જ તાત લાચાર અને હેરાન-પરેશાન છે. કુદરત રૂઠી છે, પણ સરકાર રૂઠવી ન જોઈએ.
જેતપુર, સનંદ, કચ્છ — ઠેર ઠેર ખેડૂતો રસ્તા પર છે. તેમની વેદના સાંભળવી પડશે. તેમની સાથે સંવાદ સાધવો પડશે. કારણ કે જો આજે ધરુ બળી જશે, તો કાલે આખા ગુજરાતની થાળી ખાલી રહી જશે.
સરકારે હવે ફાઈલો નહીં, ખેતરો તરફ દોટ મૂકવી પડશે. પાણી, વીજળી, ઘાસચારો અને સહાય — આ ચાર વસ્તુ જો સમયસર પહોંચી જાય તો કદાચ હજુ પણ પરિસ્થિતિ બગડતી અટકાવી શકાય. બાકી, એક ઇંચ વરસાદે જે સંકટ ઉભું કર્યું છે, તે આખા ગુજરાતને વર્ષો સુધી નડશે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World 30 Jun 2026
