Friday World – January 4, 2026
3 જાન્યુઆરી 2026ના રોજ અમેરિકાએ વેનેઝુએલા પર કરેલા સૈન્ય હુમલા અને નિકોલસ માદુરોની ધરપકડે વૈશ્વિક તેલ બજારમાં ભારે હલચલ મચાવી દીધી છે. આ હુમલાની સૌથી મોટી અસર ભારત પર પડી રહી છે, જે વેનેઝુએલાના ભારે અને સસ્તા ક્રૂડ ઓઈલનો મોટો ખરીદદાર છે. ભારતીય રિફાઇનરીઓ – ખાસ કરીને રિલાયન્સ જામનગર અને નાયરા એનર્જી – આ પ્રકારના હાઈ-સલ્ફર, હેવી ક્રૂડને રિફાઇન કરવા માટે ખાસ રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે. આ તેલમાંથી પેટ્રોલ, ડીઝલ અને જેટ ફ્યુઅલ જેવા મૂલ્યવાન ઉત્પાદનો બનાવવામાં આવે છે.
હવે સપ્લાય બંધ થવાથી ભારતને રોજના લગભગ 6 લાખ બેરલ ઓઈલની ખોટ પડી રહી છે. આ ખોટને પુરી કરવા માટે ભારતીય તેલ કંપનીઓએ મધ્યપૂર્વ (સાઉદી અરેબિયા, UAE, ઇરાક) અને કેનેડા જેવા દેશો પાસેથી મોંઘા લાઇટ ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદવા પડશે. આનાથી રિફાઇનિંગ ખર્ચમાં વધારો થશે અને અંતે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવો પર દબાણ વધી શકે છે.
ભારતની વેનેઝુએલા પર નિર્ભરતા** 2024માં ભારતે વેનેઝુએલા પાસેથી 2.2 કરોડ બેરલ (લગભગ 6 લાખ બેરલ દરરોજ) ક્રૂડ ઓઈલની આયાત કરી હતી. આ તેલ અમેરિકન પ્રતિબંધો છતાં ડિસ્કાઉન્ટ પર મળતું હતું, જે ભારત માટે મોટી બચત હતી. વેનેઝુએલાનું Merey અને Boscan જેવું હેવી ક્રૂડ ભારતીય રિફાઇનરીઓ માટે આદર્શ છે, કારણ કે તેમાંથી વધુ માર્જિન સાથે ઉત્પાદનો બનાવી શકાય છે.
ONGC Videsh પર મોટો ઝાટકો ભારતની સરકારી કંપની ઓએનજીસી વિદેશ. એ વેનેઝુએલાના Carabobo અને Orinoco Belt પ્રોજેક્ટમાં મોટું રોકાણ કર્યું છે. પ્રતિબંધો અને હવે આ હુમલાને કારણે કંપનીના લગભગ 60 કરોડ ડોલરનું રોકાણ અટવાયું છે. આ રકમ પુનઃપ્રાપ્ત થવામાં વર્ષો લાગી શકે છે અથવા સંપૂર્ણ નુકસાન થઈ શકે છે.
રશિયા તરફ વળાંક ભારતીય તેલ કંપનીઓએ આ પરિસ્થિતિનો અંદાજ અગાઉથી લગાવી લીધો હતો. ટ્રમ્પના બીજા કાર્યકાળની શરૂઆતમાં જ વેનેઝુએલા પર કડક વલણની આગાહીને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતે રશિયન Urals ક્રૂડ ની ખરીદી ફરી શરૂ કરી દીધી છે. રશિયા પાસેથી ડિસ્કાઉન્ટ પર મળતું Urals ક્રૂડ વેનેઝુએલાના તેલનું વૈકલ્પિક બની શકે છે, જો કે તેમાં લોજિસ્ટિક્સ અને ગુણવત્તાના તફાવતને કારણે ખર્ચમાં વધારો થઈ શકે છે.
ભારત-વેનેઝુએલા વેપાર પર અસર 2025માં બંને દેશો વચ્ચે અંદાજે 4 કરોડ ડોલર**નો વેપાર થયો હતો. તેમાંથી ભારતની આયાત 2 કરોડ ડોલરથી વધુ (મુખ્યત્વે તેલ) અને નિકાસ 1.5 કરોડ ડોલર હતી. ભારત વેનેઝુએલાને દવાઓ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, મશીનરી, સુરતી કપડાં, રસાયણો અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ વેચે છે. ખાસ કરીને ભારતીય જેનેરિક દવાઓ વેનેઝુએલાની આરોગ્ય વ્યવસ્થા માટે અત્યંત મહત્વની છે, જેમાંથી મોટાભાગની દવાઓ ખૂબ જ ઓછા ભાવે કે ક્યારેક મફતમાં પણ પૂરી પાડવામાં આવે છે.
ભારતની નીતિ: નિષ્પક્ષતા અને સાવધાની ભારત અમેરિકા-વેનેઝુએલા વચ્ચેના આ સંઘર્ષમાં કોઈ પક્ષ લેવા માંગતું નથી. અગાઉ અમેરિકાએ વેનેઝુએલા પર પ્રતિબંધો લગાવ્યા ત્યારે પણ ભારતે તેની ખુલ્લી ટીકા કરી ન હતી. હાલમાં ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે મોટી ટ્રેડ ડીલ પર વાટાઘાટો ચાલી રહી છે. જો ભારત આ મુદ્દે કોઈ આક્રમક નિવેદન આપે તો ટ્રેડ ડીલ અટકી શકે છે અથવા વિલંબ થઈ શકે છે. આથી ભારતે આ મામલે સંયમ રાખવાની વ્યૂહરચના અપનાવી છે.
ભવિષ્યની ચિંતા આ હુમલા પછી વૈશ્વિક તેલ બજારમાં અસ્થિરતા વધી શકે છે. ભારત જેવા મોટા આયાતક દેશ માટે આ પરિસ્થિતિ એક મોટો પડકાર છે. રશિયા, ઇરાક અને અન્ય વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો પર નિર્ભરતા વધારવી પડશે, પરંતુ લાંબા ગાળે તેલના ભાવો અને રિફાઇનિંગ માર્જિન પર નકારાત્મક અસર પડી શકે છે.
આ ઘટના એક વખત વધુ દર્શાવે છે કે ભૂ-રાજકીય તણાવ કેવી રીતે ઊર્જા સુરક્ષા અને આર્થિક વ્યૂહરચનાને અસર કરે છે. ભારત માટે હવે સમય છે કે તે તેલ આયાતના વિવિધીકરણ અને વૈકલ્પિક ઊર્જા સ્ત્રોતો પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે.
Sajjadali Nayani✍
Friday World – January 4, 2026
