-Friday World January 15,2026
ભારતના ઇતિહાસમાં એક એવું નામ છે જે ત્યાગ, પ્રજાભક્તિ અને રાષ્ટ્રીય એકતાના પ્રતીક તરીકે અમર થઈ ગયું છે –
મહારાજા શ્રી કૃષ્ણકુમારસિંહજી ગોહિલ
. ભાવનગર રાજ્યના આ છેલ્લા રાજવીએ પોતાના જીવનના મંત્રને સાકાર કર્યો: "મારી પ્રજાનું કલ્યાણ થજો".
આ સૂત્રને માત્ર શબ્દોમાં નહીં, પણ કાર્યોમાં પણ પૂર્ણ કરી દેખાડ્યું. આઝાદી પછીના નાજુક સમયમાં, જ્યારે ૫૬૫ રજવાડાંઓનું ભારતીય સંઘમાં વિલીનીકરણ એક મોટો પડકાર હતો, ત્યારે સૌપ્રથમ ભાવનગરના મહારાજાએ પોતાનું રાજ્ય ભારતને અર્પણ કરી દીધું. આ મહાન ત્યાગને યાદ કરવા આજે આપણે ત્યાગદિવસ તરીકે ૧૫ જાન્યુઆરીની ઉજવણી કરીએ છીએ.
મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીનો જન્મ ૧૯ મે ૧૯૧૨ના રોજ ભાવનગરમાં થયો હતો. માત્ર ૭ વર્ષની નાની ઉંમરે ૧૯૧૯માં તેઓ ગાદીએ બેઠા. ૧૯૩૧માં પુખ્ત વયના થતાં તેમણે સંપૂર્ણ શાસન સંભાળ્યું અને ૧૯૪૮ સુધી ભાવનગરને એક અદ્ભુત પ્રગતિશીલ રાજ્ય બનાવ્યું. તેઓ મહાત્મા ગાંધીજીના વિચારોથી ઊંડે ઊંડે પ્રભાવિત હતા. ગાંધીજીને જોઈને તેમના હૃદયમાં રાષ્ટ્રભક્તિની જ્વાળા પ્રજ્વલિત થઈ હતી.
આઝાદી પછી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના એકીકરણના પ્રયાસોમાં અનેક રજવાડાંઓ વિરોધ કરી રહ્યાં હતાં. આવા સમયે મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીએ નિર્ણય લીધો કે ભારતની એકતા અને અખંડિતતા સૌથી ઉપર છે. ૧૭ ડિસેમ્બર ૧૯૪૭ના રોજ તેઓ દિલ્હીમાં ગાંધીજીને મળ્યા અને પોતાના રાજ્યને ભારતમાં જોડવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. ગાંધીજીએ આ પગલું આવકાર્યું અને સરદાર પટેલને મળવાની સલાહ આપી.
આખરે ૧૫ જાન્યુઆરી ૧૯૪૮ ના રોજ ભાવનગરમાં એક ઐતિહાસિક સમારોહમાં મહારાજાએ સરદાર પટેલના હસ્તે પોતાનું રાજ્ય ભારતીય સંઘને સોંપી દીધું. તેમણે કહ્યું કે, "ભારતના એકીકરણમાં જોડાવું એ જ ભાવનગરની પ્રજા અને વારસાના હિતમાં છે." આ ત્યાગે અન્ય રજવાડાંઓને પણ પ્રેરણા આપી અને ભારતના એકીકરણનો માર્ગ મોકળો કર્યો.
પરંતુ મહારાજા માત્ર રાજ્ય અર્પણ કરીને અટક્યા નહીં. તેમણે પોતાના શાસનકાળ દરમિયાન પ્રજા કલ્યાણના અનેક કાર્યો કર્યા:
- શિક્ષણ, આરોગ્ય અને સહકારી ચળવળને પ્રોત્સાહન આપ્યું.
- ગૌરીશંકર તળાવ (બોરતળાવ) જેવી મોટી યોજનાઓ દ્વારા પાણીની સમસ્યા હલ કરી.
- ગીર ગાયની પ્રજાતિના સંવર્ધનમાં યોગદાન આપ્યું, જેના કારણે બ્રાઝિલ સુધી ભાવનગરનું નામ પહોંચ્યું.
- ભાવનગરને વેપાર અને ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર તરીકે વિકસાવ્યું.
આ બધા કાર્યો પાછળ તેમની પ્રજાવત્સલતા અને દીર્ઘદૃષ્ટિ હતી. તેઓ પ્રજાને એટલા બધા પ્રિય હતા કે લોકો તેમને "પ્રાતઃસ્મરણીય" કહેતા. ૧૯૪૮ પછી તેઓ મદ્રાસ રાજ્યના પ્રથમ ભારતીય ગવર્નર તરીકે પણ સેવા આપી.
૨ એપ્રિલ ૧૯૬૫ ના રોજ માત્ર ૫૨ વર્ષની ઉંમરે તેમનું અવસાન થયું, પરંતુ તેમનો ત્યાગ અને કાર્યો આજે પણ જીવંત છે. ભાવનગર યુનિવર્સિટી તેમના નામે ઓળખાય છે, અનેક સંસ્થાઓ તેમની યાદમાં છે.
આજે જ્યારે આપણે ત્યાગદિવસ ઉજવીએ છીએ, ત્યારે યાદ રાખીએ કે એક મહારાજાએ રાજ્યની સત્તા છોડીને લોકશાહી અને રાષ્ટ્રીય એકતાને પસંદ કરી. તેમના જેવા ત્યાગી વ્યક્તિત્વ આજના યુગને પણ પ્રેરણા આપે છે – કે વ્યક્તિગત સુખ કરતાં રાષ્ટ્ર અને પ્રજાનું કલ્યાણ સૌથી મોટું છે.
જય હિંદ! જય ત્યાગ!
પ્રાતઃસ્મરણીય મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી અમર રહે!
Sajjadali Nayani ✍
Friday World January 15,2026
