-Friday World January 13,2026
ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંગઠન (ISRO) માટે 2026ની શરૂઆત નિરાશાજનક રહી છે.
12 જાન્યુઆરી, 2026ના રોજ શ્રીહરિકોટાના સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટરમાંથી PSLV-C62 રોકેટનું લોન્ચિંગ સફળતાપૂર્વક થયું હતું, પરંતુ ત્રીજા સ્ટેજ (PS3)માં આવેલી ગંભીર ખામીને કારણે રોકેટની દિશા બદલાઈ ગઈ અને સમગ્ર મિશન નિષ્ફળ થઈ ગયું. આ મિશનમાં મુખ્ય ઉપગ્રહ EOS-N1 (અન્વેષા) સહિત કુલ 16 ઉપગ્રહોને તેમની નિર્ધારિત કક્ષામાં સ્થાપિત કરવાના હતા, પરંતુ તમામ ઉપગ્રહો અંતરિક્ષમાં ખોવાઈ ગયા અથવા વાતાવરણમાં પુનઃપ્રવેશ કરીને નાશ પામ્યા.
લોન્ચિંગની શરૂઆત સફળ, પરંતુ ત્રીજા સ્ટેજમાં વિપત્તિ
લોન્ચિંગ સમયે 10:18 AM IST પર PSLV-C62 રોકેટે આકાશમાં ઉડાન ભરી હતી. પ્રથમ અને બીજા સ્ટેજ સુધીનું પ્રદર્શન સામાન્ય હતું, પરંતુ ત્રીજા સ્ટેજના અંતમાં રોલ રેટમાં વિક્ષેપ અને ફ્લાઇટ પાથમાં વિચલન જોવા મળ્યું. ISRO ચેરમેન વી. નારાયણને જણાવ્યું હતું કે, "ત્રીજા સ્ટેજ સુધીનું પ્રદર્શન સામાન્ય હતું, પરંતુ તેના અંતમાં રોલ રેટમાં ડિસ્ટર્બન્સ અને ફ્લાઇટ પાથમાં ડેવિએશન જોવા મળ્યું. અમે ડેટાનું વિશ્લેષણ કરી રહ્યા છીએ અને વધુ અપડેટ આપીશું."
આ ખામીને કારણે ચોથા સ્ટેજમાં પણ ઉપગ્રહોને અલગ કરવાનું શક્ય ન બન્યું. આ મિશન PSLVની 64મી ઉડાન હતી અને તે 2025માં PSLV-C61ની નિષ્ફળતા પછીની પરત ઉડાન માનવામાં આવતી હતી. દુઃખની વાત એ છે કે બંને મિશનમાં ત્રીજા સ્ટેજમાં જ સમસ્યા આવી હતી, જે PSLVના વિશ્વસનીયતા પર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.
અન્વેષા' (EOS-N1): ભારતની 'હોક-આઈ' સર્વેલન્સ સેટેલાઇટ
આ મિશનનું મુખ્ય પેલોડ EOS-N1 અથવા અન્વેષા હતું, જે ડિફેન્સ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓર્ગેનાઇઝેશન (DRDO) દ્વારા વિકસિત અત્યાધુનિક હાઇપરસ્પેક્ટ્રલ ઇમેજિંગ સેટેલાઇટ છે. આ સેટેલાઇટને "ભારતની અંતરિક્ષમાં આંખ" કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે સામાન્ય કેમેરા કરતાં સેંકડો વેવલેન્થમાં પૃથ્વીનું અવલોકન કરી શકે છે.
આનાથી:
- સૈન્ય કેમ્ફ્લેજ અને છુપાયેલા શસ્ત્રોને ઓળખી શકાય છે.
- સરહદ પર ટ્રૂપ મૂવમેન્ટ, ટેરેન ચેન્જ અને ચીની ગ્રે-ઝોન એક્ટિવિટીને ટ્રેક કરી શકાય છે.
- કૃષિ, પર્યાવરણ અને ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટમાં પણ મદદરૂપ થાય છે.
અન્વેષા લગભગ 505 કિમીની સન-સિંક્રોનસ ઓર્બિટમાં સ્થાપિત થવાની હતી, પરંતુ નિષ્ફળતાને કારણે તેની રણનીતિક ક્ષમતા અંતરિક્ષમાં ખોવાઈ ગઈ.
અન્ય મહત્વપૂર્ણ ઉપગ્રહો જે નષ્ટ થયા આ મિશનમાં અન્વેષા ઉપરાંત 15 કો-પેસેન્જર ઉપગ્રહો હતા, જેમાંથી કેટલાક આંતરરાષ્ટ્રીય હતા (નેપાળ, યુકે, ફ્રાન્સ, સ્પેન, બ્રાઝિલથી). આ નિષ્ફળતા પહેલી વખત વિદેશી ક્લાયન્ટના પેલોડને નુકસાન પહોંચાડનારી છે.
કેટલાક મુખ્ય ઉપગ્રહો:
- AayulSAT (OrbitAID Aerospace દ્વારા): ઓન-ઓર્બિટ રિફ્યુલિંગ ટેક્નોલોજીનું પ્રદર્શન કરવાનું હતું, જેને "સ્પેસ પેટ્રોલ પંપ" કહેવામાં આવે છે. આ ભવિષ્યના સેટેલાઇટ સર્વિસિંગ માટે ક્રાંતિકારી હતું.
- અન્ય: LACHIT-1 (ભારતના ઉત્તર-પૂર્વનું પ્રથમ સેટેલાઇટ), CGUSAT-1 (ઓડિશાનું પ્રથમ), અને વિવિધ CubeSats જેમાં AI પ્રોસેસિંગ, IoT અને રેડિયેશન મોનિટરિંગની ટેક્નોલોજી હતી.
આ નુકસાન માત્ર ભારતીય સ્પેસ પ્રોગ્રામ માટે જ નહીં, પરંતુ NSIL (NewSpace India Limited)ના કોમર્શિયલ લોન્ચ પ્રોગ્રામ અને પ્રાઇવેટ સ્પેસ ઇકોસિસ્ટમ માટે પણ મોટો આંચકો છે.
ISROની પ્રતિક્રિયા અને આગળના પગલાં ISROએ તાત્કાલિક ફેઇલ્યોર એનાલિસિસ કમિટીની રચના કરી છે. આ બીજી વખત છે જ્યારે PSLVના ત્રીજા સ્ટેજમાં સમસ્યા આવી છે (2025માં PSLV-C61 પછી). એજન્સીએ જણાવ્યું છે કે તપાસ પૂર્ણ થયા બાદ વધુ વિગતો જાહેર કરવામાં આવશે.
આ નિષ્ફળતા છતાં ISROનો ઇતિહાસ દર્શાવે છે કે તે પડકારોમાંથી ઝડપથી પાછું ફરે છે. PSLVને "વર્કહોર્સ" કહેવામાં આવે છે, અને આવા સેટબેક પછી પણ તે ભારતના અવકાશ કાર્યક્રમનો આધારસ્તંભ રહેશે.
ભારતીય અવકાશ યાત્રા ચાલુ રહેશે – આ માત્ર એક અટકાવ છે, પરંતુ સફળતાની રાહમાં એક મહત્વપૂર્ણ પાઠ છે! 🚀🇮🇳
Sajjadali Nayani ✍
Friday World January 13,2026
