-Friday World 22 February 2026
ભારત અને ચીન – વિશ્વના બે સૌથી મોટી વસ્તીવાળા દેશો! બંનેની વસ્તી લગભગ 1.4 અબજની આસપાસ છે. 1960ના દાયકામાં બંને દેશોની આર્થિક સ્થિતિ લગભગ સમાન હતી. વર્લ્ડ બેંકના ડેટા મુજબ, 1960માં ભારતની માથાદીઠ આવક $84 હતી અને ચીનની $89. પરંતુ 1980 સુધીમાં ચિત્ર બદલાઈ ગયું
– ભારતની માથાદીઠ આવક આશરે $267-$582 (વિવિધ સ્ત્રોતો અનુસાર) પહોંચી ગઈ, જ્યારે ચીનની માત્ર $195-$307 જ હતી. એટલે કે ભારત તે સમયે ચીન કરતાં લગભગ બમણું આગળ હતું! ચીનને ત્યારે આફ્રિકાના ગરીબ દેશો જેવું ગણવામાં આવતું હતું.
પરંતુ છેલ્લા 40-45 વર્ષમાં ચીને અદ્ભુત પ્રગતિ કરી અને ભારતને પાછળ છોડી દીધું. આજે ચીન વિશ્વની બીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા છે, જ્યારે ભારત પાંચમા ક્રમે છે. ચાલો, જાણીએ કયા મુખ્ય કારણોસર આ તફાવત આવ્યો.
વર્તમાન આર્થિક તુલના: આંકડા બોલે છે! આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્રા નિધિ (IMF)ના 2025ના અંદાજ મુજબ:
- ચીનની માથાદીઠ આવક: આશરે $13,687-$14,730 (લગભગ ₹11-12 લાખ)
- ભારતની માથાદીઠ આવક: આશરે $2,878-$3,051 (લગભગ ₹2.4-2.6 લાખ)
ચીનની માથાદીઠ આવક ભારત કરતાં 4-5 ગણી વધુ છે! કુલ GDPમાં ચીન $19-20 ટ્રિલિયન છે, જ્યારે ભારત $4-4.5 ટ્રિલિયન. પરચેઝિંગ પાવર પેરિટી (PPP)માં પણ ચીન $40 ટ્રિલિયનથી વધુ સાથે આગળ છે, જ્યારે ભારત $17-18 ટ્રિલિયન.
પરચેઝિંગ પાવર પેરિટી (PPP) શું છે? આ એક અર્થશાસ્ત્રીય પદ્ધતિ છે જે દેશોની અર્થવ્યવસ્થાની તુલના કરતી વખતે માત્ર ચલણના વિનિમય દરને નહીં, પરંતુ પૈસાથી કેટલી વસ્તુઓ ખરીદી શકાય તેને ધ્યાનમાં લે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભારતમાં ₹100માં ભરપેટ ભોજન મળે છે, જ્યારે અમેરિકામાં તેના માટે $15-20 જોઈએ. PPPમાં ભારત અને ચીન બંનેની ખરીદ શક્તિ વધુ દેખાય છે, પરંતુ ચીન હજુ આગળ છે.
ચીનની અદ્ભુત સફળતાના રહસ્ય: 1978ના સુધારા 1978માં ડેંગ ઝિયાઓપિંગના નેતૃત્વમાં ચીને 'રિફોર્મ એન્ડ ઓપનિંગ અપ' નીતિ અપનાવી:
- કૃષિમાં 'હાઉસહોલ્ડ રિસ્પોન્સિબિલિટી સિસ્ટમ' લાગુ કરી – જમીન સરકારી રહે, પરંતુ ઉત્પાદન અને લાભ પરિવારને મળે. ગ્રામીણ આવક 5 વર્ષમાં બમણી થઈ!
- સ્પેશિયલ ઈકોનોમિક ઝોન્સ (SEZs) બનાવ્યા, જેમ કે શેનઝેન. વિદેશી કંપનીઓને આકર્ષવા માટે ટેક્સ અને નિયમોમાં છૂટ આપી.
- મોટા પાયે ઉત્પાદન (મેન્યુફેક્ચરિંગ), ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને નિકાસ પર ફોકસ. GDP વૃદ્ધિ દર લાંબા સમય સુધી 8-10% રહ્યો.
- શહેરીકરણ: 1980માં 19% હતું, આજે 60%થી વધુ.
- વસ્તી નિયંત્રણ (એક બાળક નીતિ) અને શિક્ષણ-આરોગ્યમાં રોકાણથી ગરીબી લગભગ નાબૂદ થઈ (1978-2015માં 80 કરોડ લોકો ગરીબીમાંથી બહાર).
ભારતના સુધારા: મોડા અને અધૂરા ભારતે 1991માં LPG (Liberalization, Privatization, Globalization) સુધારા શરૂ કર્યા – 13 વર્ષ મોડા!
- ઔદ્યોગિક લાઇસન્સ ઘટાડ્યા, વિદેશી રોકાણ મંજૂર કર્યું, આયાત ડ્યુટી ઘટાડી.
- GDP વૃદ્ધિ 7-8% સુધી પહોંચી, પરંતુ રાજકીય અસ્થિરતા, બ્યુરોક્રસી અને ધીમા અમલને કારણે ઝડપ ઓછી રહી.
- ભારતે સેવા ક્ષેત્ર (IT, સોફ્ટવેર) પર વધુ ફોકસ કર્યું, જ્યારે ચીને મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર.
- અસમાન વિકાસ: આવક, શિક્ષણ અને તકોની અસમાન વહેંચણીથી ગરીબી ઘટી (2004માં 38%થી 2011માં 21%), પરંતુ હજુ 15-20% વસ્તી ગરીબ છે.
પડોશીઓ સાથે તુલના: આશ્ચર્યજનક વાત!
- બાંગ્લાદેશની માથાદીઠ આવક આજે ભારત કરતાં થોડી વધુ અથવા બરાબર ($2,700-$2,900 vs ભારત $2,700-$3,000). બાંગ્લાદેશે ટેક્સટાઇલ નિકાસ અને મહિલા ભાગીદારીથી પ્રગતિ કરી.
- પાકિસ્તાન પાછળ રહ્યું ($1,500 આસપાસ), રાજકીય અસ્થિરતાને કારણે.
- ચીનનું GDP ભારતના તમામ પડોશીઓ (પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, નેપાળ વગેરે)ના કુલ GDP કરતાં 4 ગણું છે!
ભારત શું શીખી શકે? - ઝડપી નિર્ણય અને અમલ: ચીનની એકપક્ષીય વ્યવસ્થાએ ઝડપી સુધારા શક્ય બનાવ્યા.
- મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં મોટું રોકાણ.
- વસ્તી નિયંત્રણ, શિક્ષણ અને સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ પર ફોકસ.
- નિકાસ-આધારિત વૃદ્ધિ અને મહિલા ભાગીદારી (બાંગ્લાદેશ પાસેથી શીખો!).
આજે ભારત વિશ્વની સૌથી ઝડપી વિકસતી મોટી અર્થવ્યવસ્થા છે, પરંતુ ચીન જેવી ઝડપ મેળવવા માટે હજુ ઘણું કામ બાકી છે. સુધારા, રોકાણ અને સમાન વિકાસથી ભારત પણ મહાસત્તા બની શકે છે!
Sajjadali Nayani ✍
Friday World 22 February 2026
