સુરત – ભારતનું ટેક્સટાઈલ કેપિટલ, જ્યાં કાપડની મિલો રાત-દિવસ ધમધમતી રહે છે અને લાખો પરિવારોની આજીવિકા ચાલે છે – આજે એક અભૂતપૂર્વ સંકટનો શિકાર બન્યું છે. ઈરાન-ઇઝરાયલ યુદ્ધની આગે વૈશ્વિક ઊર્જા બજારને હલાવી નાખ્યું છે, જેની સીધી અસર સુરતના ટેક્સટાઈલ પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગ પર પડી રહી છે. કોલસા, યાર્ન અને ગેસના ભાવમાં તોતિંગ વધારો, સપ્લાય ચેઈનનું ખોરવાણ અને LPG સિલિન્ડરની તીવ્ર અછતને કારણે 400થી વધુ મિલોમાં 'સ્વૈચ્છિક લોકડાઉન' લાગુ કરવામાં આવ્યું છે. અઠવાડિયામાં બે દિવસ મિલો બંધ રાખવાનો આ નિર્ણય ઉદ્યોગકારો માટે મજબૂરી બની ગયો છે, જ્યારે અઢી લાખથી વધુ શ્રમિકોની રોજગારી પર કાળો વાદળ છવાઈ ગયું છે.
યુદ્ધની અસર: કોલસા-ગેસના ભાવમાં વિસ્ફોટક વધારો ફેબ્રુઆરી 2026માં શરૂ થયેલા ઈરાન-ઇઝરાયલ યુદ્ધે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ અને રેડ સી જેવા મહત્વના શિપિંગ રૂટ્સને અવરોધિત કર્યા છે. વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઈલ અને એલએનજીના ભાવમાં 30-35%નો ઉછાળો આવ્યો છે. ભારત જેવા દેશો માટે આ બેવડો ઝટકો છે – એક તરફ આયાતી કોલસાના શિપિંગ ચાર્જમાં ટન દીઠ 8 ડોલરનો વધારો, બીજી તરફ ઇન્ડોનેશિયા જેવા મુખ્ય સ્ત્રોતમાંથી કોલસાની અછત. માત્ર 4 દિવસમાં કોલસાના ભાવમાં ટન દીઠ ₹800થી ₹1200નો વધારો થયો છે!
સુરતની ટેક્સટાઈલ પ્રોસેસિંગ મિલોમાં કોલસો મુખ્ય બળતણ છે. દરરોજ 50,000 ટન કોલસાનો વપરાશ થાય છે, જેમાંથી દરેક મિલમાં 40-50 ટન બાળવામાં આવે છે. હાલમાં મિલ માલિકો પાસે માત્ર 10થી 20 દિવસ ચાલે એટલો જ કોલસાનો સ્ટોક છે. જો આ સ્થિતિ ચાલુ રહેશે તો ઉર્જા સંકટ અનિવાર્ય છે. યાર્નના ભાવમાં પણ સતત વધારો થઈ રહ્યો છે, જેથી ઉત્પાદન ખર્ચ 15% સુધી વધી શકે છે. પ્રોસેસિંગ ચાર્જમાં આટલો વધારો કરવો પડે તો નવા ઓર્ડર અટકી જશે અને વેપારી વાટાઘાટો થંભી જશે.
સ્વૈચ્છિક લોકડાઉન: અઠવાડિયામાં બે દિવસ બંધ રાખવાનો કડક નિર્ણય સાઉથ ગુજરાત ટેક્સટાઈલ પ્રોસેસર્સ એસોસિયેશન અને મિલ માલિકોએ ખર્ચને કાબૂમાં લાવવા અને સંસાધનો બચાવવા માટે અઠવાડિયામાં બે દિવસ મિલો બંધ રાખવાનો નિર્ણય લીધો છે. આને 'સ્વૈચ્છિક લોકડાઉન' કહેવામાં આવી રહ્યું છે, પરંતુ વાસ્તવમાં આ મજબૂરી છે. 400થી વધુ મિલો આ નિર્ણયથી અસરગ્રસ્ત થઈ છે. આ બંધથી ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થશે, પરંતુ ઓછામાં ઓછું કોલસો અને ઊર્જા બચશે.
આ સંકટ મોરબીના સિરામિક ઉદ્યોગ પછી સુરતમાં પણ પડ્યું છે. મોરબીમાં ગેસ અછતથી 400+ કારખાના બંધ થયા છે, અને હવે સુરતમાં પણ એ જ સ્થિતિ છે. કોમર્શિયલ ગેસ સપ્લાય ખોરવાતા 10,000થી વધુ વીવિંગ યુનિટ્સ બંધ થઈ ગયા છે, અને કાપડ ઉત્પાદન 50% ઘટ્યું છે.
અઢી લાખ શ્રમિકોની આજીવિકા પર સંકટ: પલાયનની લહેર સુરતની ટેક્સટાઈલ મિલોમાં અઢી લાખથી વધુ શ્રમિકો કામ કરે છે – મોટા ભાગના ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, ઝારખંડ, ઉત્તરાખંડ અને ઓડિશાથી આવેલા માઈગ્રન્ટ વર્કર્સ. મિલો બંધ રહેવાથી વેતનમાં ઘટાડો અને કામની અછતને કારણે હજારો શ્રમિકો દરરોજ વતન તરફ પરત ફરી રહ્યા છે. LPG સિલિન્ડરની અછતથી રસોઈની મુશ્કેલી વધી છે – ઘણા શ્રમિકો કહે છે કે "સિલિન્ડર રિફિલ કરવાનું પણ પોસાતું નથી."
આ પલાયનને રોકવા માટે ઉદ્યોગકારોએ માનવીય પગલાં લીધા છે. કેટલીક મિલોમાં ભોજનાલયો શરૂ કરાયા છે, જ્યાં દરરોજ 5,000થી વધુ શ્રમિકોને મફત ભોજન આપવામાં આવે છે. આ પગલું શ્રમિકોને સુરતમાં રોકી રાખવા અને તેમના પરિવારોને ભૂખમરાથી બચાવવા માટે છે. પરંતુ જો સ્થિતિ લાંબી ચાલી તો મોટા પાયે બેરોજગારી અને આર્થિક અસ્થિરતા ઊભી થઈ શકે છે.
વધુ ઊંડાણમાં સંકટના કારણો
- ગેસ સપ્લાય ઠપ્પ: યુદ્ધને કારણે કતાર અને ઈરાનના LNG ફેસિલિટીઝ પર હુમલા થયા છે, જેથી ભારતમાં કોમર્શિયલ ગેસ અને LPGનો પુરવઠો ખોરવાયો છે. ઘરગથ્થુ પ્રાથમિકતા મળતી હોવાથી ઉદ્યોગને ફટકો પડ્યો છે.
- એક્સપોર્ટ પર અસર: સુરતનો કાપડ ઉદ્યોગ દુબઈ મારફતે 45 દેશોમાં નિકાસ કરે છે. પોર્ટ બંધ અને શિપિંગ ખર્ચ વધતા એક્સપોર્ટ અટક્યો છે.
- રાજ્ય અને કેન્દ્ર પાસે માંગ: ઉદ્યોગકારો વૈકલ્પિક ઊર્જા સ્ત્રોત, ગેસ સપ્લાય વધારવા અને રાહત પેકેજની માંગ કરી રહ્યા છે. વડાપ્રધાન સાથેની બેઠકમાં પણ આ મુદ્દા ઉઠાવાયા છે.
આગળ શું? યુદ્ધ ત્રણ અઠવાડિયાથી ચાલી રહ્યું છે અને તેનો અંત દેખાતો નથી. જો સ્થિતિ સુધરી નહીં તો સુરતનો ટેક્સટાઈલ ઉદ્યોગ – જે ગુજરાતની અર્થવ્યવસ્થાની રીઢ છે – ભારે નુકસાન ભોગવશે. લાખો શ્રમિકોના પરિવારોની આજીવિકા, રાજ્યની આવક અને રાષ્ટ્રીય એક્સપોર્ટ પર અસર પડશે. આ સંકટ માત્ર સુરતનું નથી – તે વૈશ્વિક ઊર્જા સંકટ અને ભારતની આયાત નિર્ભરતાનું જીવંત ઉદાહરણ છે.
આર્થિક આગની લપેટમાં સુરતના કાપડ ઉદ્યોગને તાત્કાલિક રાહતની જરૂર છે. જો યુદ્ધ લાંબો ચાલ્યો તો નુકસાન 100% સુધી પહોંચી શકે છે. સરકાર, ઉદ્યોગકારો અને શ્રમિકો સાથે મળીને આ સંકટને પહોંચી વળવું પડશે – નહીં તો 'વિશ્વ ગુરુ' બનવાના સપના ગુજરાતમાં જ ધૂળ ચઢી જશે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World March 22,2026
