-Friday World-April 15,2026
દર વર્ષે 14 એપ્રિલે ભારત સહિત વિશ્વના અનેક દેશોમાં ડો. બાબાસાહેબ આંબેડકર ની જયંતિ ભારે ઉત્સાહથી ઉજવવામાં આવે છે. લાખો લોકો તેમની પ્રતિમાઓ પર માળા ચડાવે છે, સભાઓ યોજાય છે અને “જય ભીમ”ના નારા ગુંજી ઊઠે છે. પણ આ ઉજવણીની પાછળની હકીકત કંઈક અલગ જ છે. ભારતના લગભગ દરેક રાજકીય પક્ષોએ બાબાસાહેબ આંબેડકર ના નામનો લાભ લીધો છે, પરંતુ તેમના મૂળ સિદ્ધાંતો — જાતિ વિનાશ, સામાજિક ન્યાય, સમાનતા અને શોષણમુક્ત સમાજ —ને અમલમાં મૂકવાનું કામ બહુ ઓછા કર્યું છે. આજે જ્યારે તેમની 135મી જયંતિ ઉજવાઈ રહી છે, ત્યારે આ પ્રશ્ન વધુ તીવ્ર બને છે: શું આ ઉજવણી માત્ર વોટ બેંક માટેનું રાજકીય નાટક છે?
કોંગ્રેસના પૈંતરા: ચૂંટણીમાં હરાવ્યા, પછી નામ લીધું
ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે કોંગ્રેસ પાર્ટી એ બાબાસાહેબને રાજકીય રીતે અલગ કરવાના પ્રયાસો કર્યા હતા. 1952ની પ્રથમ લોકસભા ચૂંટણીમાં બોમ્બે નોર્થ સેન્ટ્રલથી આંબેડકરને કોંગ્રેસના ઉમેદવાર નારાયણ સદોબા કાજરોલકરે હરાવ્યા હતા. નેહરુએ પણ આ વિરુદ્ધ પ્રચારમાં ભાગ લીધો હતો. 1954ની ભંડારા બાય-ઇલેક્શનમાં પણ કોંગ્રેસે તેમને હરાવ્યા. આંબેડકર સ્વતંત્ર ભારતના સંવિધાનના મુખ્ય સ્થપતિ હતા, છતાં તેમને સંસદમાં પાછા આવવા ન દેવાના પ્રયાસો થયા હતા.
આજે કોંગ્રેસ બાબાસાહેબના નામે સભાઓ કરે છે, પદયાત્રાઓ કાઢે છે અને દલિત વોટ મેળવવાનો પ્રયાસ કરે છે. પરંતુ તેમના લાંબા શાસનકાળ દરમિયાન જાતિવ્યવસ્થા અને અસ્પૃશ્યતાના મૂળને કેટલું ખોદવામાં આવ્યું? આ પ્રશ્ન આજે પણ અનુત્તરિત છે.
બહુજન સમાજ પાર્ટી: જયભીમથી વોટ-કટિંગ સુધી?
બહુજન સમાજ પાર્ટી (BSP) કાંસીરામ અને માયાવતીના નેતૃત્વમાં દલિતોના રાજકીય અધિકાર માટે ઊભી થઈ હતી. “જય ભીમ”ના નારા સાથે તેણે ઉત્તર પ્રદેશમાં સત્તા પણ મેળવી. પરંતુ છેલ્લા વર્ષોમાં BSPની વોટ શેરમાં ઘટાડો થયો છે. કેટલાક વિશ્લેષકો અને વિરોધીઓના મતે, BSP અમુક વિસ્તારોમાં BJP માટે વોટ કટવાનું કામ કરી રહી છે. 2022ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં તેની વોટ શેર ઘટીને 13% આસપાસ પહોંચી ગઈ હતી. આજે તે પોતાના કોર દલિત વોટ બેંકને જાળવવાના પ્રયાસમાં છે, પરંતુ વાસ્તવિક સામાજિક પરિવર્તન કેટલું લાવી શકી?
સમાજવાદી પાર્ટી: એકાદ ટિકિટ અને જોરદાર પ્રચાર
સમાજવાદી પાર્ટી (SP) પણ આંબેડકર જયંતિ પર PDA (પછાત, દલિત, અલ્પસંખ્યક) ફોર્મ્યુલા સાથે દલિતોને આકર્ષવાનો પ્રયાસ કરે છે. તે એકાદ દલિત ઉમેદવારને ટિકિટ આપીને જોરદાર પ્રચાર કરે છે અને બાબાસાહેબના નામનો લાભ લે છે. પરંતુ SP પર પણ દલિત વિરોધી વલણના આરોપ લાગ્યા છે. અતીક અહમદ જેવા કિસ્સાઓ અને અમુક વિસ્તારોમાં દલિતો સામેની ઘટનાઓએ તેમની છાપને અસર કરી છે. આંબેડકરના સમાનતાના સિદ્ધાંતને SP કેટલી હદે અમલમાં મૂકી શકી છે, તે પ્રશ્ન અનુત્તરિત રહે છે.
ભાજપ: પ્રચાર પ્રસાર અને દેખાવ પૂરતું?
ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) એ છેલ્લા વર્ષોમાં આંબેડકરના નામને વ્યાપક પ્રચાર આપ્યો છે. તેમની પ્રતિમાઓ સ્થાપવી, યોજનાઓનું નામ તેમના નામ પર રાખવું અને દરેક કાર્યક્રમમાં તેમની તસવીર લગાવવી — આ બધું થયું છે. પરંતુ વિરોધીઓ કહે છે કે આ મોટા ભાગે દેખાવ પૂરતું સીમિત રહ્યું છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં આંબેડકરની પ્રતિમાઓ તોડવાની ઘટનાઓ બને છે અને BJP સરકાર દરમિયાન તેની સંખ્યા વધુ હોવાના આરોપ છે. બીજી તરફ, BJP દલિતોમાં પોતાની પકડ મજબૂત કરવા માટે સંસ્કૃતિક અને આર્થિક યોજનાઓ લાવી છે, પરંતુ જાતિ વિનાશના મૂળભૂત સવાલ પર તેનું વલણ શું છે?
આજે દરેક પાર્ટી આંબેડકરના નામે વોટ મેળવવા માટે સ્પર્ધા કરે છે. કોંગ્રેસ, BSP, SP, BJP — બધા તેમના ફોટા લગાવે છે, સભાઓ કરે છે અને “સામાજિક ન્યાય”ના નારા લગાવે છે. પરંતુ હકીકત એ છે કે જાતિ આધારિત શોષણ, અસમાનતા અને દલિતોના આર્થિક-સામાજિક પછાતપણું હજુ પણ ભારતીય સમાજમાં ઊંડે રૂપે જડેલું છે.
આંબેડકરના સિદ્ધાંતો: શબ્દોમાં નહીં, કાર્યમાં
બાબાસાહેબે કહ્યું હતું — “મને રાજકીય સત્તા નથી જોઈતી, હું સામાજિક સમાનતા જોઉં છું.” તેમણે જાતિ વ્યવસ્થાને મૂળથી ખતમ કરવાની વાત કરી હતી. બુદ્ધ ધર્મ અપનાવીને તેમણે હિંદુ ધર્મની અંદરની અસ્પૃશ્યતાને પડકાર્યો હતો. આજે જો કોઈ પાર્ટી ખરેખર આંબેડકરને માન આપવા માંગે છે, તો તેણે:
- જાતિ આધારિત અત્યાચારોને કડક કાયદાથી રોકવા જોઈએ,
- શિક્ષણ અને રોજગારમાં વાસ્તવિક સમાનતા લાવવી જોઈએ,
- આર્થિક સશક્તિકરણની યોજનાઓને માત્ર કાગળ પર નહીં, જમીન પર અમલમાં મૂકવી જોઈએ,
- અને સૌથી મહત્ત્વનું — જાતિના નામે વોટ બેંક રાજનીતિ છોડવી જોઈએ.
આંબેડકર જયંતિ માત્ર એક દિવસની ઉજવણી નથી. તે એક યાદ અપાવે છે કે હજુ પણ ભારતીય સમાજે તેમના સ્વપ્નને પૂરું કરવાનું બાકી છે. જ્યાં સુધી છેલ્લો દલિત પણ સમાન અધિકાર અને સન્માન સાથે જીવતો નથી, ત્યાં સુધી આ ઉજવણી અધૂરી રહેશે.
રાજકીય પાર્ટીઓને યાદ રાખવું જોઈએ — આંબેડકરનું નામ વોટ મેળવવા માટેનું સાધન નથી, તે એક વિચારધારા છે. જે પાર્ટી આ વિચારધારાને જીવંત કરશે, તે જ ખરેખર બાબાસાહેબને શ્રદ્ધાંજલિ આપશે.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World-April 15,2026
