-Friday World-17 May 2026
ફેબ્રુઆરી 28, 2026ની સવારે જ્યારે અમેરિકા અને ઈઝરાયેલે ઈરાન પર સંયુક્ત હુમલો કર્યો, ત્યારે કોઈને ખ્યાલ નહોતો કે આ એક નાનકડી ક્રિયા વિશ્વ અર્થતંત્રના મોટા તોફાનનું કારણ બની જશે. ત્રણ મહિના પછી પણ યુદ્ધની આગ ઠરી નથી. અમેરિકા અને ઈરાન બંને પોતાની જીદ પર અડેલા છે. વાતચીત ચાલે છે પણ વિશ્વાસનો અભાવ છે. આ સ્થિતિમાં ઈરાન પહેલાં કરતાં વધુ સતર્ક, સક્ષમ અને આક્રમક બન્યું છે. હવે એક નાનકડી ભૂલ પણ મધ્ય પૂર્વની તમામ રિફાઈનરીઓને આગના ભડકામાં ફેંકી દેવા સમર્થ છે – જેના પરિણામે વિશ્વ અર્થતંત્ર માટે વિનાશકારી અસરો થઈ શકે છે.
યુદ્ધની શરૂઆત અને વર્તમાન સ્થિતિ
28 ફેબ્રુઆરી 2026ના રોજ અમેરિકા અને ઈઝરાયેલે ઈરાનના અણુ કાર્યક્રમ, મિસાઈલ બેઝ અને લીડરશિપને નિશાન બનાવીને મોટા પાયે હુમલા કર્યા. આ હુમલામાં ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર અયાતોલ્લાહ અલી ખામેનેઈનું અવસાન થયું. ઈરાને તરત જ પ્રતિકાર કર્યો – મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલાઓથી ઈઝરાયેલ, અમેરિકન બેઝ અને ગલ્ફના અરબ દેશોને નુકસાન પહોંચાડ્યું. તેલના જહાજો અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર પણ અસર પડી.
ત્રણ મહિના પછી પણ સ્થિતિ તંગ છે. એપ્રિલમાં પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થતાથી અસ્થાયી સીઝફાયર થયું, પરંતુ તે “લાઈફ સપોર્ટ” પર છે. અમેરિકા ઈરાનને અણુ હથિયાર ન બનાવવા અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેઈટ પર કાબૂ છોડવાની માંગ કરે છે, જ્યારે ઈરાન પોતાની સાર્વભૌમત્વ, મુઆવજા અને સુરક્ષાની ગેરંટી માંગે છે. બંને પક્ષ વાતચીત કરે છે પણ એકબીજા પર વિશ્વાસ નથી. આ જીદ અને અવિશ્વાસ વિશ્વને મોંઘવારી અને અનિશ્ચિતતાના ખાડામાં ધકેલી રહ્યું છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેઈટ: વિશ્વનું તેલનું ગળું
વિશ્વ અર્થતંત્ર માટે સૌથી મોટું જોખમ છે **સ્ટ્રેઈટ ઓફ હોર્મુઝ**. વિશ્વના લગભગ 20-21% તેલ અને LNG આ狭窄 પાણીના માર્ગમાંથી પસાર થાય છે. ઈરાને આ સ્ટ્રેઈટ પર પોતાનો પ્રભાવ વધાર્યો છે. જો ઈરાન તેને અવરોધે અથવા હુમલાઓ કરે તો વિશ્વ તેલની અછતનો સામનો કરશે.
યુદ્ધના કારણે તેલની કિંમતોમાં તીવ્ર વધારો થયો છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડ $80-100ની આસપાસ પહોંચી ગયું છે. રિફાઈન્ડ પ્રોડક્ટ્સ જેમ કે ડીઝલ અને જેટ ફ્યુલની કિંમતો વધુ વધી છે. વૈશ્વિક રિફાઈનિંગ ક્ષમતાના લગભગ 9% ભાગ અસરગ્રસ્ત થયા છે. મધ્ય પૂર્વની રિફાઈનરીઓ, સાઉદી, યુએઈ અને અન્ય સ્થળો પર હુમલાઓથી ઉત્પાદન ઘટ્યું છે.
જો આ સ્થિતિ વધુ વણસે તો:
- એશિયા (ચીન, ભારત, જાપાન) સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત થશે, કારણ કે તેઓ મોટા આયાતકાર છે.
- યુરોપ માં ઊર્જા કિંમતો વધીને મોંઘવારી વધારશે.
- અમેરિકા માં પણ ગેસોલિનની કિંમતો $4.5થી વધી શકે છે, જે મોંઘવારી અને રાજકીય અસ્થિરતા વધારશે.
ઈરાન આ વખતે વધુ સક્ષમ છે
પાછલા વર્ષો કરતાં આ વખતે ઈરાન વધુ તૈયાર છે:
- અદ્યતન ડ્રોન અને મિસાઈલ તકનીક.
- પ્રોક્સી ગ્રુપ્સ (હિઝબોલ્લાહ, હુતી વગેરે) દ્વારા અસમમિત યુદ્ધ.
- હોર્મુઝ પર વ્યૂહાત્મક કાબૂ.
- ચીન અને રશિયા સાથે વ્યૂહાત્મક સંબંધો.
ઈરાન જાણે છે કે તેલ એ તેનું સૌથી મજબૂત હથિયાર છે. જો અમેરિકા વધુ આક્રમક બને તો ઈરાન રિફાઈનરીઓ અને તેલ જહાજોને નિશાન બનાવી શકે છે. આનાથી વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન તૂટી જશે અને મોંઘવારીનું તોફાન આવશે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર અસરો
1. તેલ અને ઊર્જા કટોકટી: 9% રિફાઈનિંગ ક્ષમતા બંધ થવાથી ડીઝલ, પેટ્રોલ અને જેટ ફ્યુલની અછત.
2. મોંઘવારી: ખાદ્યપદાર્થો, પરિવહન અને ઉદ્યોગો પર અસર.
3. સ્ટોક માર્કેટ: અસ્થિરતા, રોકાણકારોનું નુકસાન.
4. વિકાસશીલ દેશો: ભારત, પાકિસ્તાન જેવા દેશો માટે મોટી મુશ્કેલી.
5. ગ્લોબલ સપ્લાય ચેઈન: શિપિંગ ખર્ચ વધવાથી માલની કિંમતો વધશે.
આઈએમએફ અને અન્ય સંસ્થાઓએ ચેતવણી આપી છે કે આ યુદ્ધ વૈશ્વિક વિકાસને ધીમો પાડી શકે છે.
શું છે આગળનો રસ્તો?
બંને પક્ષોએ સમજવું જોઈએ કે આ જીદ કોઈને ફાયદો આપશે નહીં. અમેરિકાએ ઈરાનને અપમાનિત કર્યા વગર વાતચીતનું માર્ગ અપનાવવું જોઈએ. ઈરાને પણ અણુ કાર્યક્રમ પર સમજૂતી કરવી જોઈએ. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય – ચીન, રશિયા, યુરોપ અને ભારત – એ મધ્યસ્થીની ભૂમિકા ભજવવી જોઈએ.
વિશ્વને સ્થિર તેલ પુરવઠાની જરૂર છે. જો હોર્મુઝ અને રિફાઈનરીઓ સુરક્ષિત રહે તો જ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર સ્થિર રહી શકે.
સાવધાનીનો સમય
અમેરિકા-ઈરાન વિવાદ હવે માત્ર બે દેશોનો નથી – તે વિશ્વનો વિવાદ છે. એક નાનકડી ભૂલથી મધ્ય પૂર્વની રિફાઈનરીઓ ભડકે બળી શકે છે અને વિશ્વના અર્થતંત્રનું બળતણ સમાપ્ત થઈ શકે છે. આ સમયે શાંતિ અને સંવાદ જ jedવાબ છે. જીદ છોડીને બંને પક્ષોએ વાસ્તવિકતા સ્વીકારવી જોઈએ, નહીંતર આગામી મહિનાઓમાં વિશ્વ મોંઘવારી, અછત અને આર્થિક મંદીનો સામનો કરવો પડશે.
આ યુદ્ધ કોઈનું વિજય નહીં લાવે – માત્ર વિનાશ જ લાવશે. વિશ્વના નેતાઓએ હવે સમજવું જોઈએ કે તેલની આગમાં કોઈ પણ દેશ સલામત નથી.
Sajjadali Nayani ✍
Friday World-17 May 2026
