સુરત શહેરમાં કાયદાના રાજ પર સૌથી મોટો સવાલ ઉભો કરનારી ઘટના સામે આવી છે. નાસીરનગર વિસ્તારમાં રાતોરાત 150 જેટલા મકાનો પર બુલડોઝર ફેરવી દેવામાં આવ્યું, અને હવે ગુજરાત સરકારે હાઈકોર્ટમાં કબૂલાત કરી છે કે આ સમગ્ર ડિમોલિશન કોઈ પણ સત્તાધીશની મંજૂરી વિના કરવામાં આવ્યું હતું. આ કબૂલાત બાદ રાજ્યભરમાં ખળભળાટ મચી ગયો છે. ગુજરાત હાઈકોર્ટે આ મામલે આકરું વલણ અપનાવી સુરત મહાનગરપાલિકા અને રાજ્ય સરકારને આડે હાથ લીધી છે, અને સુઓમોટો કાર્યવાહી કરવાના સંકેત પણ આપ્યા છે.
શું છે સમગ્ર ભૂતિયા ડિમોલિશન કાંડ?
આ ઘટનાની શરૂઆત સુરતના નાસીરનગર વિસ્તારમાં થઈ. આરોપ છે કે અચાનક એક દિવસ બુલડોઝર અને જેસીબી મશીનો લઈને તંત્રની ટીમ પહોંચી અને ગણતરીના કલાકોમાં 10 થી 15 નહીં, પરંતુ લગભગ 150 મકાનોને જમીનદોસ્ત કરી દીધા. આ મકાનોમાં રહેતા પરિવારોને સામાન કાઢવાનો મોકો પણ ન મળ્યો. સૌથી ચોંકાવનારી વાત એ છે કે આ કાર્યવાહી માટે ન તો કોઈ નોટિસ આપવામાં આવી હતી, ન કોઈ કાયદાકીય પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી હતી.
આ "ભૂતિયા ડિમોલિશન" થી પીડિત 26 પરિવારોએ ન્યાય માટે ગુજરાત હાઈકોર્ટના દ્વાર ખખડાવ્યા. તેમણે રાજ્ય સરકાર, સુરત મહાનગરપાલિકા (SMC), સુરત પોલીસ કમિશનર, એસ.ઓ.જી.ના ડી.સી.પી. રાજદીપસિંહ નકુમ અને ટોરેન્ટ પાવર કંપની સામે પિટિશન દાખલ કરી.
કોર્ટમાં સરકારની કબૂલાત: 'હા, મંજૂરી વિના તોડ્યાં'
હાઈકોર્ટમાં સુનાવણી દરમિયાન જે થયું તેનાથી સૌ કોઈ સ્તબ્ધ થઈ ગયા. સરકારી વકીલે પોતે કોર્ટમાં સ્વીકાર્યું કે નાસીરનગરના દબાણો કોઈ પણ સક્ષમ સત્તાધીશની લેખિત મંજૂરી વગર તોડી પાડવામાં આવ્યા છે. સરકારે એ પણ કબૂલ્યું કે આ ગેરકાયદે કાર્યવાહી માટે તપાસના આદેશ આપી દેવામાં આવ્યા છે.
સરકારની આ કબૂલાતે અનેક સવાલો ઉભા કર્યા છે. જો મંજૂરી ન હતી, તો 150 મકાનો તોડવાનો આદેશ કોણે આપ્યો? બુલડોઝર કોના ઈશારે ચાલ્યા? અને જ્યારે આ કાર્યવાહી ચાલી રહી હતી ત્યારે તંત્ર શું કરી રહ્યું હતું?
ટોરેન્ટ પાવરનો ખુલાસો: 'અમને માત્ર ફોન આવ્યો હતો'
આ મામલે ટોરેન્ટ પાવર કંપનીએ કોર્ટમાં કરેલી રજૂઆત વધુ ચોંકાવનારી છે. કંપનીએ જણાવ્યું કે, "અમને ડિમોલિશન માટે કોઈ લેખિત સૂચના મળી ન હતી. માત્ર ટેલિફોનિક સૂચના પર અમારી ટીમ ઘટનાસ્થળે પહોંચી હતી."
ટોરેન્ટે વધુમાં કહ્યું કે, "જ્યારે અમે પહોંચ્યા ત્યારે 10 થી 15 મકાનો પહેલેથી જ તોડી નાખવામાં આવ્યા હતા. ડિમોલિશન દરમિયાન અમારા અનેક વીજ મીટરોને પણ નુકસાન થયું છે." ટોરેન્ટના આ નિવેદનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે આખી કાર્યવાહી કેટલી ઉતાવળે અને કાયદાને નેવે મૂકીને કરવામાં આવી હતી.
હાઈકોર્ટ લાલઘૂમ: 'કમિશનર ફોન પર સૂચના આપે? તમે તમાશો જોતા હતા?'
ગુજરાત હાઈકોર્ટે આ સમગ્ર મામલે સુરત મહાનગરપાલિકાની આકરી ઝાટકણી કાઢી. કોર્ટે સવાલોનો મારો ચલાવતા કહ્યું, "આટલું મોટું ડિમોલિશન થયું ત્યારે કોર્પોરેશનના અધિકારીઓ શું કરી રહ્યા હતા? શું તમારા કમિશનર ટેલિફોન પર સૂચના આપે અને લોકોના ઘર તૂટી જાય?"
કોર્ટે વધુમાં ઉમેર્યું, "કાયદાકીય પ્રક્રિયા, નોટિસ, સાંભળવાની તક આપ્યા વિના તમે લોકોના મકાનો કેવી રીતે તોડી શકો? આ કાયદાનું રાજ છે કે જંગલરાજ?"
સરકારે કોર્ટમાં એ પણ કબૂલ્યું કે જ્યારે 150 મકાનો તૂટી રહ્યા હતા, ત્યારે કોર્પોરેશનના ઉચ્ચ અધિકારીઓ, પોલીસ અધિકારીઓ અને ટોરેન્ટના અધિકારીઓ ઘટનાસ્થળે હાજર હતા. આ સાંભળીને કોર્ટે ટકોર કરી કે, "તો શું આ બધા અધિકારીઓ માત્ર તમાશો જોઈ રહ્યા હતા? તપાસના નામે માત્ર નાટક થઈ રહ્યું છે?"
પીડિતોનો આક્રોશ: 'અમે રસ્તા પર આવી ગયા, બાળકો ક્યાં જાય?'
નાસીરનગરના જે 26 પીડિત પરિવારોએ હાઈકોર્ટમાં અરજી કરી છે, તેમની હાલત અત્યંત દયનીય છે. એક પીડિત મહિલાએ નામ ન આપવાની શરતે જણાવ્યું, "અમે 20 વર્ષથી અહીં રહીએ છીએ. અચાનક બુલડોઝર આવ્યું અને કહ્યું 10 મિનિટમાં ઘર ખાલી કરો. અમે સામાન પણ ન કાઢી શક્યા. મારા બે નાના બાળકો છે, હવે અમે ક્યાં જઈએ? શું ગરીબોને રહેવાનો હક નથી?"
અન્ય એક અરજદારે કહ્યું, "અમારી પાસે લાઈટ બિલ, આધાર કાર્ડ, બધા પુરાવા છે. અમે વેરો પણ ભરીએ છીએ. છતાં અમને ગુનેગારોની જેમ ઘરમાંથી કાઢી મૂક્યા. આ કેવો ન્યાય છે?"
કાયદો શું કહે છે? નોટિસ વિના ડિમોલિશન ગેરકાયદે
ભારતીય બંધારણના આર્ટિકલ 21 હેઠળ દરેક નાગરિકને સન્માનપૂર્વક જીવન જીવવાનો અધિકાર છે, જેમાં આશ્રયનો અધિકાર પણ સામેલ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે અનેક ચુકાદાઓમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોઈ પણ વ્યક્તિના મકાનને તોડતા પહેલા તેને નોટિસ આપવી, તેનો પક્ષ સાંભળવો અને જો જરૂર પડે તો વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા કરવી ફરજિયાત છે.
મ્યુનિસિપલ કાયદા મુજબ પણ, ગેરકાયદે બાંધકામ હોવા છતાં, કોર્પોરેશને પહેલા માલિકને નોટિસ આપવી પડે, 15 દિવસથી 1 મહિનાનો સમય આપવો પડે અને ત્યારબાદ જ જો જવાબ સંતોષકારક ન હોય તો કાર્યવાહી કરી શકાય. નાસીરનગરના કિસ્સામાં આમાંથી એક પણ પ્રક્રિયાનું પાલન થયું નથી.
સુઓમોટોના સંકેત: હવે શું થશે?
હાઈકોર્ટના વલણ પરથી સ્પષ્ટ છે કે આ મામલો હવે માત્ર 26 અરજદારો પૂરતો સીમિત નહીં રહે. કોર્ટે સુઓમોટો એટલે કે સ્વયંભૂ નોંધ લઈને કાર્યવાહી કરવાના સંકેત આપ્યા છે. સુઓમોટો હેઠળ કોર્ટ સમગ્ર ઘટનાની તપાસનો આદેશ આપી શકે છે, જવાબદાર અધિકારીઓ સામે ફોજદારી કાર્યવાહીના આદેશ આપી શકે છે અને પીડિતોને વળતર ચૂકવવાનો હુકમ પણ કરી શકે છે.
કાયદાના નિષ્ણાતો માને છે કે જો તપાસમાં એવું સાબિત થાય કે આ ડિમોલિશન કોઈ રાજકીય કે અન્ય દબાણ હેઠળ કરવામાં આવ્યું હતું, તો જવાબદાર અધિકારીઓની નોકરી પર પણ ખતરો ઉભો થઈ શકે છે.
સવાલોના ઘેરામાં તંત્ર: જવાબ કોણ આપશે?
આ સમગ્ર ઘટનાએ તંત્રની કામગીરી પર અનેક ગંભીર સવાલો ઉભા કર્યા છે:
1. આદેશ કોણે આપ્યો? જો કમિશનર કે મેયરની મંજૂરી ન હતી, તો ફોન પર સૂચના આપનાર "ઉપરવાળો" કોણ હતો?
2. પોલીસની ભૂમિકા શું? પોલીસ અધિકારીઓ ઘટનાસ્થળે હાજર હોવા છતાં ગેરકાયદે કાર્યવાહી કેમ ન રોકી?
3. 150 મકાનો, કોઈને ખબર ન પડી? આટલા મોટા પાયે ડિમોલિશન થયું અને ઝોન ઓફિસ, ટીપી શાખા, એસ્ટેટ વિભાગ કોઈને જાણ જ ન થઈ?
4. તપાસનું નાટક કેમ? જ્યારે સરકાર પોતે કબૂલે છે કે કાર્યવાહી ખોટી હતી, તો પછી તપાસનો ઢોંગ શા માટે? સીધી કાર્યવાહી કેમ નહીં?
કાયદાના રાજની કસોટી
સુરતનું નાસીરનગર ડિમોલિશન કાંડ એ માત્ર 150 મકાનો તૂટવાની ઘટના નથી, તે નાગરિકોના બંધારણીય અધિકારો પર થયેલા સીધા હુમલાનો કિસ્સો છે. સરકારની કોર્ટમાં કબૂલાત બાદ હવે બોલ હાઈકોર્ટના પાલડામાં છે.
આ કેસનો ચુકાદો એ નક્કી કરશે કે ગુજરાતમાં કાયદાનું રાજ ચાલે છે કે પછી બુલડોઝરનો ડર. પીડિત પરિવારો આજે પણ ખુલ્લા આકાશ નીચે ન્યાયની રાહ જોઈ રહ્યા છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે શું તેમને ન્યાય મળશે? શું જવાબદારોને સજા થશે? અને સૌથી અગત્યનું, શું આ ઘટના બાદ કોઈ અધિકારી ફરી ક્યારેય "ટેલિફોનિક સૂચના" પર ગરીબોના ઘર તોડવાની હિંમત કરશે?
Sajjadali Nayani ✍
Friday World 29 Jun 2026
