હોર્મુઝ: વિશ્વની ઊર્જાનું હૃદય અને આજનું યુદ્ધક્ષેત્ર
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના લગભગ 20% તેલ અને મોટા ભાગના LNGના પરિવહન માટે જાણીતું છે. પર્શિયન ગલ્ફમાંથી નીકળતા તેલના ટેન્કરો માટે આ 33 કિલોમીટરનો狭窄 માર્ગ અનિવાર્ય છે. 2026માં અમેરિકા-ઈરાન તણાવ વધતાં અમેરિકાએ ઈરાનીયન પોર્ટ્સ પર નાવિક નાકાબંધી લાગુ કરી, જ્યારે ઈરાને પણ પોતાની તરફથી નિયંત્રણો વધાર્યા. પરિણામે સામાન્ય ટ્રાફિક 90-95% ઘટી ગયો છે.
પરંતુ અહીં જ વાર્તા રસપ્રદ બને છે. મેરીટાઈમ ડેટા અનુસાર, મે મહિને આ વિસ્તારમાંથી પસાર થતા આશરે 65.2% તેલ ટેન્કરોએ svો AIS (ઓટોમેટિક આઈડેન્ટિફિકેશન સિસ્ટમ) બંધ કરીને ‘ડાર્ક મોડ’ અપનાવ્યો. આ આંકડો અગાઉના મહિનાઓમાં 57% હતો. જહાજો svો લોકેશન ટ્રેકિંગ, રડાર અને ટ્રાન્સપોન્ડર બંધ કરીને અંધારામાં પસાર થાય છે, જે સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ જોખમી પણ વ્યવહારુ છે.
ડાર્ક ફ્લીટની વ્યૂહરચના: કેવી રીતે થાય છે આ ‘ગુપ્ત પરિવહન’?
અગાઉ માત્ર ઈરાન સાથે જોડાયેલા ‘શેડો ફ્લીટ’ જ આ યુક્તિ અપનાવતા હતા. હવે સામાન્ય વ્યાપારી જહાજો પણ આમ કરે છે. કારણો અનેક છે:
- અમેરિકી નાકાબંધી અને સંભવિત હુમલાથી બચવું.
- ઓપરેશનલ અનિશ્ચિતતા અને વીમા કંપનીઓની અચકાત.
- ખાડી દેશોમાંથી તેલ લોડ કરીને સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢવું.
આ જહાજો ગલ્ફમાં પ્રવેશતી વખતે અથવા બહાર નીકળતી વખતે AIS બંધ કરે છે. કેટલાક કિસ્સામાં સ્ટેલાઈટ ઈમેજરી અને અન્ય ટ્રેકિંગથી પણ તેઓ અસ્પષ્ટ રહે છે. આનાથી વૈશ્વિક બજારને રિયલ-ટાઈમમાં સપ્લાય ટ્રેક કરવું અશક્ય બની ગયું છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે આ હવે માત્ર સેન્ક્શન્સ એવોઇડન્સ નથી, પરંતુ કોમર્શિયલ સર્વાઈવલ સ્ટ્રેટેજી છે.
એશિયાના દેશોને મળતો ‘ગુપ્ત ફાયદો’
આ સંકટ વચ્ચે ભારત, ચીન અને પાકિસ્તાન જેવા દેશોને ખાસ રૂટ્સ અને કોરિડોર્સ દ્વારા તેલ મળી રહ્યું છે. ઈરાન પાસે આ વિસ્તાર પર મજબૂત કંટ્રોલ છે, જેના કારણે તે પોતાના મિત્ર અને સહયોગી દેશોને પસાર થવાની મંજૂરી આપે છે.
- ચીન: ઈરાની તેલનો સૌથી મોટો ખરીદનાર. અનેક સુપરટેન્કર્સ ચીન તરફ જઈ રહ્યા છે. યુઆનમાં વેપાર વધારતાં ડોલરનું વર્ચસ્વ ઘટે છે.
- ભારત: ઊર્જા સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ મહત્વનું. કેટલાક કિસ્સામાં ખાસ વ્યવસ્થા દ્વારા સપ્લાય મળે છે. આનાથી ભારતને સસ્તું તેલ મળે છે અને રૂપિયા-રૂપિયા અથવા અન્ય કરન્સીમાં વ્યવહાર થાય છે.
- પાકિસ્તાન: પણ આ ગુપ્ત માર્ગોનો લાભ લઈ રહ્યું છે.
આ વેપારમાં ડોલરની જગ્યાએ યુઆન અથવા અન્ય કરન્સીનો ઉપયોગ વધતાં અમેરિકાને ‘ટોલ ટેક્સ’ જેવી અસર થાય છે. પરંપરાગત ડોલર-આધારિત વ્યવસ્થા બદલાઈ રહી છે, જે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે નવો વલણ સર્જે છે.
વૈશ્વિક અસરો અને પડકારો
આ સ્થિતિને કારણે તેલના ભાવમાં વધઘટ થઈ છે. વીમા પ્રીમિયમ આસમાને છે. હજારો જહાજો સ્ટ્રાન્ડ થયા છે. પરંતુ એશિયન દેશોની વ્યૂહરચનાએ તેમને સ્થિરતા આપી છે. ભારત જેવા દેશો માટે આ ઊર્જા વિવિધતા અને ડિપ્લોમેટિક સંબંધોનું પરિણામ છે.
નિષ્ણાતો કહે છે કે આ ‘ડાર્ક શિપિંગ’ વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનને અદ્રશ્ય રાખે છે. તપાસ એજન્સીઓ માટે આ મોટો પડકાર છે. આ ઉપરાંત પર્યાવરણીય જોખમ પણ વધે છે, કારણ કે અંધારામાં ચાલતા જહાજો અકસ્માતની સંભાવના વધારે છે.
ભવિષ્યની તૈયારી: શું કરવું જોઈએ?
આ કટોકટીએ વિશ્વને યાદ અપાવ્યું છે કે એક જ માર્ગ પર આધારિત રહેવું જોખમી છે. ભારત સરકારે વૈકલ્પિક માર્ગો, પાઈપલાઈન્સ (જેમ કે ઓમાનથી ગુજરાત) અને નવી ઊર્જા સ્ત્રોતો તરફ વધુ ધ્યાન આપવું જોઈએ. BRICS જેવા પ્લેટફોર્મ્સ પર નોન-ડોલર વેપારને પ્રોત્સાહન મળી રહ્યું છે.
આ સંકટમાં એક વાત સ્પષ્ટ છે — જીઓપોલિટિક્સમાં કોઈ સ્થિર નથી. અમેરિકાની નાકાબંધી હોવા છતાં એશિયાના દેશોએ પોતાની ચાલાકી અને કૂટનીતિથી તેલનો પુરવઠો જાળવી રાખ્યો છે. હોર્મુઝનું અંધારું હવે માત્ર જોખમ નથી, પરંતુ નવી વૈશ્વિક વ્યવસ્થાનું પ્રતીક બની ગયું છે.
આ પરિસ્થિતિ કેટલો સમય ચાલશે તે અનિશ્ચિત છે, પરંતુ એક વાત નક્કી છે: તેલના રમતમાં એશિયા પાછળ નથી, પરંતુ આગળ વધી રહ્યું છે — અંધારામાં પણ!
Sajjadali Nayani ✍
Friday World 10 Jun 2026
